Польскія традыцыі

Перагі (pierogi) — цеста з рознымі начынкамі: мясам, капустай з грыбамі, сырам (тварагом) з бульбай (pierogi ruskie) або садавінай (напрыклад, з чарніцамі, трускалкамі). Гэта самая пазнавальная польская страва ў свеце. Перагі вараць у вадзе, а потым можна абсмажыць на масле.

Бігас — традыцыйная польская страва з квашанай капусты, свежай капусты і розных відаў мяса (каўбаса, бекон, свініна). Таксама дадаюць грыбы, сушаныя слівы і спецыі. Чым даўжэй яго гатуюць і разаграваюць, тым смачнейшы ён становіцца. Бігас называюць «паляўнічай стравай» (hunter's stew).

Чырвоны баршч — традыцыйны польскі суп на аснове буракоў. Часта дадаюць гародніну і смятану. На Святы вечар падаюць баршч з вушкамі — маленькімі пірожкамі з грыбной начынкай. Баршч — адна з 12 страў Святога вечара.

Журэк — традыцыйны польскі суп на заквасцы з жытняй мукі. Яго падаюць з белай каўбасой, вараным яйкам і бульбай. Журэк — традыцыйны велікодны суп. Часам яго падаюць у хлебе — выдзеўбаны каравай служыць міскай.

Перагі (pierogi) — цеста з рознымі начынкамі (мясам, капустай з грыбамі, сырам з бульбай або садавінай) — самая вядомая польская страва.

Чырвоны баршч — традыцыйны польскі суп на аснове буракоў. На Святы вечар яго падаюць з вушкамі.

Журэк — суп на заквасцы з жытняй мукі, яго падаюць з белай каўбасой і яйкам. Гэта традыцыйны велікодны суп.

Бігас — страва з квашанай капусты і розных відаў мяса; яго традыцыйна гатавалі на паляванні, адсюль назва «паляўнічая страва».

Вавельскага цмока перамог бедны шавец — начыніў барана серай, цмок яго з'еў, піў ваду з Віслы і лопнуў.

Паводле легенды, назва Варшава паходзіць ад імёнаў рыбака Варса і яго жонкі Савы, якія прынялі князя Земамысла.

Шавец начыніў барана серай. Цмок з'еў барана, сера пачала дзейнічаць, цмок піў ваду з Віслы і лопнуў.

Вавельскі цмок жыў у яме (пячоры) пад замкам на Вавелі ў Кракаве, над Віслай.

Вушкі — маленькія пірожкі з грыбной начынкай, якія падаюць да чырвонага баршчу на Святы вечар.

Вячэра на Святы вечар (Wigilia) — найважнейшая вячэра года. Традыцыйна гатуюць 12 посных страў (без мяса): карп, селядзец, баршч з вушкамі, капуста з грыбамі, макаўкі, пернікі, кампот з сухафруктаў. За стол садзяцца, калі на небе з'яўляецца першая зорка.

У часы караля Крака ў Кракаве з'явіўся цмок — велізарная істота з зялёнай скурай, доўгім хвастом і вострымі зубамі. Цмок жыў у пячоры пад Вавелем і патрабаваў ахвяр ад жыхароў. Бедны шавец перамог цмока хітрасцю — начыніў барана серай. Цмок з'еў барана, захацеў піць, піў ваду з Віслы і лопнуў. Сёння ля падножжа Вавеля стаіць помнік цмоку.

Паводле легенды, на беразе Віслы жылі рыбак Варс і яго жонка Сава. Аднойчы каля іх заблудзіўся на паляванні князь Земамысл. Варс і Сава прынялі яго і выратавалі. Удзячны князь вырашыў, што гэтыя землі назаўсёды будуць называцца Варшавай — ад імёнаў рыбака і яго жонкі. Так з'явілася назва польскай сталіцы.

Пончыкі (pączki) — дражджавыя булачкі з начынкай, часцей за ўсё з ружовым варэннем. У Тлусты чацвер палякі з'ядаюць больш за 100 мільёнаў пончыкаў! Гэта апошні дзень багацця перад Вялікім постам. Пончыкі пасыпаюць цукровай пудрай або пакрываюць цукровай глазурай.

Фаворкі, якія таксама называюць хварастом (chrust), — тонкія хрумсткія палоскі смажанага цеста, пасыпаныя цукровай пудрай. Гэта традыцыйны ласунак Тлустага чацвярга побач з пончыкамі. Цеста вельмі крохкае і пяшчотнае — лёгка ламаецца.

Сільвестра адзначаюць 31 снежня — гэта вечар перад Новым годам.

Свята Трох Каралёў (Богаяўленне) адзначаюць 6 студзеня.

Карнавал доўжыцца ад свята Трох Каралёў (6 студзеня) да Папяльцовай серады.

У Тлусты чацвер традыцыйна ядуць пончыкі і фаворкі (хварост).

Вялікдзень ушаноўвае Уваскрасенне Ісуса Хрыста.

Велікодны панядзелак таксама называюць Мокрым (Абліўным) панядзелкам (Lany Poniedziałek) або Сьмігус-дынгусам.

Дзень усіх святых адзначаюць 1 лістапада. Гэта выхадны дзень.

Дзень святога Мікалая адзначаюць 6 снежня ў гонар святога біскупа Мікалая з Міраў.

Святы вечар адзначаюць 24 снежня.

З ліпеня 2017 года ў Польшчы дзейнічае абавязковая сістэма сартавання адходаў на 5 фракцый: жоўты (пластык/метал), зялёны (шкло), сіні (папера), карычневы (арганічныя адходы), шэры (змяшаныя). Накрыўкі з бутэлек трэба здымаць і выкідваць асобна.

Важныя традыцыі Святога вечара: дзяліцца аплаткам (абмен пажаданнямі), сена пад абрусам (сімвал ясляў), адно пустое месца за сталом (для нечаканага госця), калядкі (калядныя песні), ёлка, Пастэрка — імша апоўначы з 24 на 25 снежня.

Велікодныя традыцыі ў Польшчы: асвячэнне кошыкаў з ежай у Вялікую суботу (яйкі, каўбаса, сыр, хлеб, соль, перац, мазурак — пірог з цукатамі). Пісанкі — размаляваныя велікодныя яйкі. Бажкі — вярбовыя коцікі, упрыгожаныя маленькімі яйкамі. Сьмігус-дынгус (Мокры панядзелак) — абліванне вадой у панядзелак пасля Вялікадня.

Катлет схабовы — смажаная свіная адбіўная ў паніроўцы з яйка і паніровачных сухароў. Гэта адна з самых папулярных абедзенных страў у Польшчы. Яе падаюць з бульбай і салатай з капусты. Катлет схабовы падобны да венскага шніцаля, але яго гатуюць са свініны, а не з цяляціны.

Галонка — свіная ножка (галёнка), звараная ў піве. Страва тлустая, але вельмі смачная. Гістарычна паходзіць з нямецкай кухні, але стала вельмі папулярнай у Польшчы. Мяса мяккае і лёгка адыходзіць ад косці. Галонку падаюць з хрэнам, гарчыцай і капустай.

Карп — галоўная рыбная страва Святога вечара ў Польшчы. Яго гатуюць па-рознаму: смажаны карп, карп у жэле або карп па-яўрэйску (з разынкамі). Раней жывога карпа куплялі на рынку і трымалі ў ванне да Святога вечара. Луску карпа кладуць у кашалёк на шчасце.

Аднойчы з Віслы выйшла прыгожая русалка (напалову жанчына, напалову рыба) і вырашыла застацца ў Варшаве. Рыбакі палюбілі яе за прыгожы голас. Але багаты купец зняволіў яе ў хляве. Малады сын рыбака з дапамогай сяброў вызваліў русалку. У знак удзячнасці русалка паабяцала, што заўсёды будзе абараняць горад. З таго часу русалка з мячом і шчытом — герб Варшавы.

Катлет схабовы — адбіўная са свініны ў паніроўцы з яйка і сухароў — адна з самых папулярных абедзенных страў у Польшчы.

Галонка — свіная галёнка, звараная ў піве, — тлустая, але вельмі смачная страва, якая гістарычна паходзіць з нямецкай кухні.

На гербе Варшавы — русалка (напалову жанчына, напалову рыба) з мячом і шчытом — паводле легенды, русалка паабяцала абараняць горад.

Лех убачыў на дубе вялікага белага арла, які ахоўваў сваё гняздо. Ён сказаў: «Пабудуем гняздо!» — і заснаваў Гнезна. Белы арол стаў гербам Польшчы.

Назва Гнезна паходзіць ад слова «gniazdo» (гняздо) — Лех сказаў «Пабудуем гняздо!», убачыўшы арла на дубе.

Багаты купец зняволіў русалку ў драўляным хляве. Сын рыбака з сябрамі вызваліў яе ўначы.

Карп па-яўрэйску (з разынкамі) — традыцыйная страва яўрэйскай кухні, папулярная ў Польшчы як адна са страў Святога вечара.

Чэх пайшоў на захад — на гару Ржып у Багеміі, паклаўшы пачатак сучаснай Чэхіі.

Галонка ў піве гістарычна паходзіць з нямецкай кухні, але стала вельмі папулярнай у Польшчы.

Назва паходзіць ад папы Сільвестра I, які жыў у пачатку IV стагоддзя.

Каспар падарыў ладан — сімвал боскасці і малітвы.

K+M+B — гэта скарачэнне лацінскага «Christus Mansionem Benedicat» — «Няхай Хрыстос благаславіць гэты дом».

Тлусты чацвер пачынае апошні тыдзень карнавалу перад Вялікім постам.

Святар кажа: «Памятай, што ты прах і ў прах вернешся».

У Вербную (Пальмавую) нядзелю ўспамінаем уезд Ісуса Хрыста на асляці ў Ерусалім.

Сьмігус-дынгус — польская традыцыя, якую адзначаюць у Велікодны панядзелак. Людзі абліваюць адно аднаго вадой — раней хлопцы аблівалі дзяўчат, сёння ўдзельнічаюць усе. Традыцыя сімвалізуе ачышчэнне і новае жыццё пасля зімы. У некаторых рэгіёнах таксама выкарыстоўваюць галінкі вярбы (сцёбанне). Гэта адно з самых вясёлых польскіх народных святаў.

З 2017 года ў Польшчы дзейнічае адзіная сістэма сартавання адходаў на 5 фракцый: жоўты кантэйнер (пластык і металы — бляшанкі, пластыкавыя бутэлькі, пакеты ад соку), сіні (папера і кардон), зялёны (шкло — бутэлькі, слоікі), карычневы (біяадходы — рэшткі ежы, скошаная трава), шэры або чорны (змяшаныя адходы — тое, што нельга адсартаваць). За невыкананне сартавання пагражаюць фінансавыя штрафы.

Тры браты — Лех, Чэх і Рус — выправіліся на пошукі новых зямель. Чэх пайшоў на захад (Чэхія), Рус — на ўсход (Русь — Расія, Украіна, Беларусь). Лех ішоў на поўнач. У лесе ён убачыў вялікага белага арла на дубе, які ахоўваў сваё гняздо. Лех сказаў: «Пабудуем гняздо!» — і заснаваў паселішча Гнезна (першую сталіцу Польшчы). Белы арол стаў гербам Польшчы.

Тлусты чацвер — апошні чацвер перад Вялікім постам. У гэты дзень палякі ядуць пончыкі (з ружовым варэннем) і хварост (faworki). Гэта дзень, калі дазволена пераядаць перад 40-дзённым перыядам устрымання. Дата рухомая — залежыць ад даты Вялікадня.

Карнавал (Zapusty) — перыяд зімовых баляў і забаў. Пачынаецца 6 студзеня (Тры Каралі) і заканчваецца ў аўторак перад Папяльцовай серадой (гэты дзень называюць Ostatki, або Мардзі Гра). Падчас карнавалу ладзяць балі з музыкай, танцамі (паланэзы, вальсы) і маскарадамі.

Флякі (па-польску: flaczki) — густы суп на аснове ялавічнага булёну з нарэзаным палоскамі рубцом (ялавічным страўнікам). Дадаюць моркву, пятрушку і спецыі. Гэту страву палякі або абажаюць, або не любяць — нічога сярэдняга!

У Вялікі чацвер успамінаем Тайную вячэру Ісуса з апосталамі і ўстанаўленне Эўхарыстыі.

У Вялікую пятніцу ўспамінаем суд, пакуты і смерць Ісуса Хрыста на крыжы.

У Вялікую суботу мы нясём у касцёл свянцонку (święconka) — традыцыйныя велікодныя кошыкі з ежай.

Яйка (пісанка) сімвалізуе новае жыццё, нараджэнне і пачатак чагосьці новага.

Галоўным момантам святкавання з'яўляецца ўрачыстая працэсія па вуліцах горада.

Дзень усіх святых (1 лістапада) — радаснае свята ў гонар святых, а Дзень памяці памерлых (2 лістапада) — дзень малітвы за душы памерлых.

Анджэйкі адзначаюць у ноч з 29 на 30 лістапада.

Самая папулярная варажба — ліццё воску праз замочную шчыліну ў халодную ваду і разгадванне фігур.

Адвэнт доўжыцца 4 нядзелі і з'яўляецца часам падрыхтоўкі да Калядаў.

На стале ў Святы вечар павінна быць 12 посных страў — столькі, колькі было апосталаў.

Сена сімвалізуе сціпласць, беднасць і яслі, у якіх нарадзіўся Ісус Хрыстос.

Пустая талерка прызначана для нечаканага госця, а таксама звязана з памяццю пра блізкіх, якія не могуць сесці з намі за стол.

Аплатак сімвалізуе прымірэнне, дараванне, адзінства і любоў паміж людзьмі.

Пастэрка — гэта ўрачыстая імша апоўначы з 24 на 25 снежня. Так называецца, бо першымі, хто ўбачыў Ісуса, былі пастухі.

Калядная ёлка — сімвал Калядаў і вечнага жыцця, бо яна вечназялёная.

У Польшчы чатыры галоўныя народныя танцы: мазурка (хуткі, жвавы танец з Мазовіі), паланэз (урачысты, велічны танец, які адкрывае балі і студнюўкі), кракавяк (вясёлы танец з ваколіц Кракава) і куявяк (павольны, лірычны танец з Куяў). Паланэз быў танцам польскай шляхты з XVI стагоддзя. Фрыдэрык Шапэн напісаў шмат знакамітых мазурак і паланэзаў.

Калядкі — традыцыйныя польскія калядныя песні, якія спяваюць ад Святога вечара да свята Трох Каралёў (6 студзеня). Найважнейшыя калядкі: «Bóg się rodzi» — найстарэйшая і найгалоўнейшая, напісаная Францішкам Карпіньскім у XVIII ст.; «Cicha noc» — польская версія аўстрыйскай «Stille Nacht»; «Dzisiaj w Betlejem» — вясёлая калядка пра Нараджэнне; «Lulajże Jezuniu» — калыханка для Дзіцятка; «Wśród nocnej ciszy» — урачыстая калядка пра пастухоў. Калядкі — частка кожнага Святога вечара і каляднай Пастэркі.

Studniówka (ад «сто дзён») — адзін з найважнейшых школьных абрадаў у Польшчы. Яе праводзяць за 100 дзён да матуры (звычайна ў студзені або лютым). Пачынаецца ўрачыстым паланэзам — традыцыйным польскім танцам, у якім удзельнічае ўвесь клас. Пасля паланэза ідзе танцавальны баль. Традыцыйна дырэктар школы выступае з прамовай, а вучні абяцаюць здаць матуру. Studniówka — адпаведнік заходняга «выпускнога балю».

Традыцыя ўбіраць ёлку ў Польшчы сягае XIX стагоддзя. Кожнае ўпрыгожанне мае сімвалічнае значэнне: зорка на верхавіне — сімвалізуе Віфлеемскую зорку, якая вяла Трох Каралёў; шарыкі — раней вешалі сапраўдныя яблыкі (сімвал Адама і Евы, першароднага граху); анёлы — ахоўваюць дом і сімвалізуюць Божых пасланцоў; папяровыя ланцужкі — раней сімвалізавалі кайданы граху, сёння — адзінства сям'і; званочкі — голас Бога; амела — сімвал жыцця пасля смерці (зімой застаецца зялёнай).

Тлусты чацвер — апошні чацвер перад Вялікім постам, які пачынае апошні тыдзень карнавалу. Традыцыйны пончык начынены варэннем з пялёсткаў руж, але папулярныя таксама начынкі з адвакату, шакаладу і пудынгу. Фаворкі (хварост) — тонкія смажаныя палоскі цеста, пасыпаныя цукровай пудрай. У гэты дзень палякі з'ядаюць больш за 100 мільёнаў пончыкаў!

Карнавал (Zapusty) доўжыцца ад 6 студзеня (свята Трох Каралёў) да Папяльцовай серады. Ostatki — апошнія дні карнавалу, час баляў, забаў і банкетаў. Падчас карнавалу ладзяць балі з музыкай і танцамі (паланэзы, вальсы). Апошні дзень карнавалу — аўторак, які называюць «запусным аўторкам», або Мардзі Гра.

Даўным-даўно татарскія орды атакавалі польскія землі. Трубач з вежы Марыяцкага касцёла ў Кракаве заўважыў татар, якія набліжаліся. Ён неадкладна зайграў гейнал, абудзіўшы жыхароў і папярэдзіўшы іх пра небяспеку. Кракаўцы ўзяліся за зброю. Але татары заўважылі трубача і пацэлілі ў яго стралой — мелодыя абарвалася. Дагэтуль гейнал іграюць кожную гадзіну з Марыяцкай вежы на 4 бакі свету, і мелодыя абрываецца ў тым самым месцы.

У часы князя Попеля ў вёсцы каля Крушвіцы жыў бедны калёснік (рамеснік, які рабіў колы) П'яст з жонкай Жэпіхай. Падчас пастрыжын сына (абраду пераходу 7-гадовага хлопчыка з-пад апекі маці да бацькі) з'явіліся двое таямнічых вандроўнікаў. П'яст іх пачаставаў. Адзін з вандроўнікаў пастрыг хлопчыка і даў яму імя Зямовіт. Зямовіт вырас мудрым і адважным чалавекам. Пасля смерці Попеля народ абраў яго новым князем — так пачалася дынастыя П'ястаў.

Гейнал абрываецца, бо трубача, які папярэджваў Кракаў пра татар, пацэліла страла, і ён загінуў. Мелодыя абрываецца ў тым самым месцы, што і тады.

П'яст быў калёснікам — рамеснікам, які рабіў колы для вазоў. Адсюль яго мянушка «Калодзей» (Kołodziej).

Жонку П'яста Калодзея звалі Жэпіха (Rzepicha).

Таямнічыя вандроўнікі далі сыну П'яста імя Зямовіт. Пасля смерці Попеля народ абраў яго новым князем — так пачалася дынастыя П'ястаў.

Марыяцкі гейнал іграюць кожную гадзіну з вежы Марыяцкага касцёла ў Кракаве на 4 бакі свету.

Папяльцовая серада — першы дзень Вялікага посту. Святар пасыпае галовы вернікаў попелам са спаленых «пальмаў» Вербнай нядзелі.

У Тлусты чацвер палякі ядуць пончыкі (з ружовым варэннем) і хварост (faworki) — гэта традыцыя перад Вялікім постам.

Князь Попель кіраваў у Крушвіцы над возерам Гопла. Яго вежу называюць Мышынай вежай.

Герда падала дзядзькам атручаны мёд на баляванні прымірэння. Дзядзькі выпілі і загінулі.

Трубач з Марыяцкай вежы папярэджваў жыхароў Кракава пра набліжэнне татар, іграючы гейнал.

У Кракаве Новы год сустракалі звонам Жыгімонта на Вавелі.

Міра, падараваная Бальтазарам, была прадвесцем пакутніцкай смерці Ісуса.

Попел атрымліваюць са спаленых «пальмаў», асвечаных летась у Вербную нядзелю.

Вялікі пост доўжыцца 40 дзён, яго пачынае Папяльцовая серада (Popielec).

Анджэйкі — польская традыцыя варажбы, якую адзначаюць у ноч з 29 на 30 лістапада, напярэдадні дня св. Андрэя. Самая папулярная варажба — ліццё воску: гарачы воск льюць у халодную ваду праз вушка ключа, а форма застылага воску прадказвае будучыню. Іншая варажба: расстаўленне чаравікаў ад сцяны да дзвярэй (чый чаравік першым дойдзе — тая першая выйдзе замуж) і чыстка яблыкаў.

Раратэ (лац. «Rorate caeli» — «Расіце, нябёсы») — асаблівыя імшы, прысвечаныя Марыі, якія служаць штодня падчас Адвэнту на світанні. Касцёл пагружаны ў цемру, а адзінай крыніцай святла з'яўляюцца свечкі. Дзеці прыносяць на Раратэ лампіёны (ліхтарыкі) — сімвал чакання Хрыста, «Святла свету». Традыцыя Раратэ сягае Сярэднявечча. У многіх парафіях кожны дзень імшы запальваюць адну свечку на спецыяльным падсвечніку, што сімвалізуе чарговыя дні чакання.

Дзень святога Стэфана (26 снежня) — другі дзень Калядаў. Св. Стэфан (Шчэпан) быў першым хрысціянскім мучанікам — яго закідалі камянямі за веру. Традыцыйна ў гэты дзень у касцёле асвячалі авёс (збожжа), якім потым дамачадцы і суседзі абсыпалі адно аднаго — гэта сімвалізавала пажаданне багатага ўраджаю. Сёння традыцыя абсыпання збожжам згасла, але 26 снежня застаецца днём візітаў да далёкіх сваякоў і сяброў.

Папяльцовая серада (Popielec) — першы дзень Вялікага посту. Святар пасыпае галовы вернікаў попелам са словамі: «Памятай, што ты з праху створаны і ў прах вернешся». Гэта напамін пра мінучасць жыцця. Попел атрымліваюць са спаленых «пальмаў» леташняй Вербнай нядзелі. З гэтага дня на працягу 40 дзён па пятніцах не ядуць мяса.

Вербная (Пальмавая) нядзеля — апошняя нядзеля перад Вялікаднем, якая адкрывае Вялікі тыдзень. Яна прысвечана ўезду Ісуса ў Ерусалім. У Польшчы замест сапраўдных пальмаў выкарыстоўваюць галінкі вярбы, самшыту і каляровую гафрыраваную паперу. Пасля імшы «пальмы» забіраюць дадому — яны ахоўваюць ад зла і хвароб.

Вавельскі цмок жыў у яме (пячоры) пад Вавелем. Ён патрабаваў ад жыхароў ахвяр — кароў і авечак. Калі іх не атрымліваў, выкрадаў людзей. Кароль Крак не мог яго перамагчы. Толькі бедны шавец прыдумаў план: забіў барана, начыніў яго серай і зашыў. Цмок з'еў барана, сера пачала дзейнічаць, цмок кінуўся да Віслы і піў столькі вады, што лопнуў. Шавец стаў героем.

У Крушвіцы над возерам Гопла кіраваў князь Попель. Ён не клапаціўся пра жыхароў — толькі піў, паляваў і баляваў. Яго жонка Герда (нямецкая князёўна) намовіла яго атруціць сваіх дзядзькоў (сваякоў). На баляванні дзядзькі выпілі атручаны мёд і загінулі. Целы выкінулі за сцены. Неўзабаве з'явіліся тысячы мышэй, якія ўварваліся ў замак. Попель уцёк на вежу на востраве возера, але мышы пераплылі ваду і з'елі яго. Вежа носіць назву Мышынай вежы.

Вербная (Пальмавая) нядзеля пачынае Вялікі (Страсны) тыдзень.

Баранчык сімвалізуе Уваскрасенне Хрыста.

Соль сімвалізуе ачышчэнне, праўду і ахову ад зла.

Сьмігус палягаў у сцёбанні галінкамі і абліванні вадой дзяўчат, што павінна было забяспечыць ім урадлівасць і здароўе.

На Зялёныя святы (Пяцідзесятніца) святкуюць Сыход Святога Духа на апосталаў, праз 50 дзён пасля Уваскрасення.

Божае Цела — рухомае свята, якое прыпадае праз 60 дзён пасля Вялікадня, заўсёды ў чацвер.

Чатыры свечкі сімвалізуюць: Надзею, Мір, Радасць і Любоў.

Мікалай кінуў грошы праз комін у дом, дзе жылі тры бедныя сястры. Грошы трапілі ў шкарпэткі, якія сушыліся каля каміна.

Трэба дачакацца першай зорачкі на небе — сімвала Віфлеемскай зоркі.

Зорка на верхавіне ёлкі сімвалізуе нараджэнне Хрыста (Віфлеемскую зорку).

Дзень святога Стэфана — 26 снежня, другі дзень Калядаў. У гэты дзень наведваюць далёкіх сваякоў.

Луска карпа ў кашальку павінна прыцягваць грошы і ахоўваць ад крадзяжоў — сімвал багацця.

Хрэн у свянцонцы сімвалізуе сілу і здароўе.

Смалец (топлены свіны тлушч з кавалачкамі скварак) — традыцыйны польскі ласунак, які падаюць на жытнім хлебе. Гістарычна яго елі зімой, каб сагрэцца. Ён з'яўляецца інгрэдыентам многіх традыцыйных польскіх страў і часткай кулінарнай спадчыны.

Флякі — традыцыйны польскі суп з ялавічнага рубца. Ён багаты на пажыўныя рэчывы; гістарычна яго елі пасля ўрачыстасцей для паляпшэння стрававання. Гэта адна з самых характэрных польскіх страў, хоць яна можа быць спрэчнай праз спецыфічны смак.

Польшча — найбуйнейшы вытворца карпа ў Еўрапейскім саюзе: на яе прыпадае каля 30% усёй вытворчасці. Карп — традыцыйная страва на Святы вечар: смажаны карп, карп у жэле і карп па-яўрэйску — класічныя стравы Вігіліі.

Папяльцовая серада — першы дзень Вялікага посту, які доўжыцца 40 дзён. Святар пасыпае галовы вернікаў попелам са спаленых «пальмаў» Вербнай нядзелі. Ён кажа: «Прах ты і ў прах вернешся» (або: «Памятай, што ты з праху створаны…»). Гэта сімвал пакаяння і мінучасці жыцця. З гэтага дня палякі ўстрымліваюцца ад мяса па пятніцах, многія адмаўляюцца ад салодкага ці алкаголю.

Вербная нядзеля адкрывае Вялікі тыдзень. Яна прысвечана ўезду Ісуса ў Ерусалім на асляці. У Польшчы замест пальмаў выкарыстоўваюць галінкі вярбы, самшыту і гафрыраваную паперу. «Пальмы» ахоўваюць дом ад зла і хвароб. Самы вядомы конкурс «пальмаў» праходзіць у Ліпніцы Мураванай (Малапольшча) — «пальмы» дасягаюць 30 метраў! Гэтая традыцыя ўнесена ў Спіс ЮНЕСКА.

Анджэйкі адзначаюць у ноч з 29 на 30 лістапада. Гэта традыцыя варажбы для незамужніх дзяўчат. Самая папулярная варажба: ліць воск у халодную ваду (праз вушка ключа) і чытаць формы; ставіць чаравікі ад сцяны — чый чаравік першым дойдзе да дзвярэй, тая першай выйдзе замуж; праколваць карткі з імёнамі хлопцаў — якое імя праколеш, так і будуць зваць будучага мужа.

Паводле другой версіі легенды, кароль Казімір Аднаўляльнік ехаў з Кракава ў Гнезна і трапіў у бедную рыбацкую хаціну. Рыбак накарміў галоднага караля рыбай. Рыбак расказаў пра блізнят, якіх не маглі ахрысціць (паблізу няма царквы). Кароль арганізаваў хрышчэнне і папрасіў даць імёны Варс (хлопчык) і Сава (дзяўчынка). Ён абвясціў, што рыбак будзе звацца Пётр Варш, а паселішча — Варшава.

Самая папулярная варажба — ліць воск у халодную ваду праз вушка ключа і чытаць формы ценю на сцяне.

Кароль Казімір Аднаўляльнік ахрысціў блізнят рыбака — хлопчыка назваў Варс, дзяўчынку Сава. Паселішча рыбака назвалі Варшавай.

Целы дзядзькоў выкінулі за сцены крэпасці. З'явіліся тысячы мышэй, якія рушылі на замак і з'елі Попеля з сям'ёй.

Герда была нямецкай князёўнай, жонкай Попеля. Менавіта яна намовіла яго атруціць дзядзькоў, баючыся, што тыя адбяруць трон у яе сыноў.

Вежа называецца Мышынай вежай — бо тысячы мышэй пераплылі возера Гопла, уварваліся ў вежу і з'елі Попеля.

Рыбакі пачулі голас русалкі на Вісле, ля падножжа Старога горада ў Варшаве, дзе русалка выйшла з вады.

7 найважнейшых легенд: Вавельскі цмок, Варс і Сава, Варшаўская русалка, Лех, Чэх і Рус, Марыяцкі гейнал, П'яст Калодзей, Князь Попель і мышы.

Вялікі чацвер пачынае Пасхальнае трыдуум — найважнейшыя ўрачыстасці Вялікага тыдня.

Свянцонка — традыцыя насіць кошык з ежай у касцёл у Вялікую суботу для асвячэння святаром. Кошык змяшчае: хлеб (сімвал цела Хрыстовага), яйкі (сімвал новага жыцця), соль (ачышчэнне), каўбасу (дастатак), хрэн (пакуты Хрыста), бабу або мазурак (радасць Уваскрасення). Кошык упрыгожваюць галінкамі самшыту і белай сурвэткай.

У Польшчы пяць нацыянальных танцаў: паланэз, мазурка, кракавяк, куявяк і оберак. Оберак — самы хуткі з іх — танчаць у памеры 3/8 з акрабатычнымі падыманнямі партнёркі. Паходзіць з рэгіёна Мазовіі. Вызначаецца дынамічнымі кручэннямі (назва ад «obracać się» — круціцца) і прытупваннем. Рытмы оберака можна пачуць, у прыватнасці, у мазурках Шапэна. У адрозненне ад велічнага паланэза, оберак — стыхійны і народны.

7 найважнейшых польскіх легенд: 1) Вавельскі цмок — пераможаны шаўцом (серай у баране), Кракаў; 2) Варс і Сава — рыбак і жонка, назва Варшавы; 3) Варшаўская русалка — герб Варшавы, меч і шчыт; 4) Лех, Чэх, Рус — белы арол, Гнезна; 5) Марыяцкі гейнал — трубача забіла страла, Кракаў; 6) П'яст Калодзей — дынастыя П'ястаў, сын Зямовіт; 7) Князь Попель — мышы, Мышыная вежа, Крушвіца.

Тры браты шукалі новыя землі. Чэх пайшоў на захад (на гару Ржып каля Багеміі — сучасная Чэхія). Рус пайшоў на ўсход — паклаў пачатак Расіі, Украіне і Беларусі. Лех пайшоў на поўнач і ўбачыў на дубе вялікага белага арла, які ахоўваў гняздо. Ён сказаў: «Пабудуем гняздо!» — ад гэтага слова паходзіць назва Гнезна (gniazdo — гняздо). Белага арла Лех выбраў гербам новай дзяржавы.

Русалка выйшла з Віслы ля падножжа Старога горада. Рыбакі заўважылі, што нехта блытае іх сеткі і выпускае рыбу. Яны хацелі злавіць шкодніка, але пачулі цудоўны голас русалкі і палюбілі яе. Багаты купец убачыў русалку і зачыніў у драўляным хляве. Сын рыбака з сябрамі вызваліў яе ўначы. Русалка ў знак удзячнасці паабяцала абараняць горад — таму на гербе Варшавы русалка трымае меч і шчыт.

Катлет шабовы — свіная адбіўная ў паніроўцы (яйка + паніровачныя сухары), падаецца з бульбай і салатай. Галонка ў піве — свіная галёнка ў піве, падаецца з хрэнам і гарчыцай (паходзіць з нямецкай кухні). Карп — рыба для Святога вечара, падаецца смажаным, у жэле або па-яўрэйску (з разынкамі). Карп па-яўрэйску — традыцыйная страва яўрэйскай кухні.

А 15:00 (Гадзіна Міласэрнасці) памёр на крыжы Ісус Хрыстос.

Імператар Тыбэрый сказаў, што ўваскрасенне гэтак жа верагоднае, як тое, што яйка ў руцэ Марыі стане чырвоным, — і гэта адбылося.

Дынгус палягаў у выкупе ад аблівання вадой — дзяўчына магла адкупіцца пісанкай або іншым ласункам.

У Дзень усіх святых літургічны колер — белы (радасць), а ў Дзень памяці памерлых — фіялетавы (пакаянне).

Дзяўчаты чысцілі яблык, робячы як мага даўжэйшую лупіну, кідалі яе за спіну, а літара, якую яна ўтварала, паказвала на першую літару імя будучага мужа.

Раратэ — гэта імша ў гонар Найсвяцейшай Панны Марыі, якую служаць рана-раніцай, калі яшчэ цёмна, пры запаленых свечках.

Чырвонае адзенне Санта-Клаўса папулярызавала кампанія Coca-Cola.

Раней ёлку ўпрыгожвалі яблыкамі, якія нагадвалі пра Адама і Еву.

Нельга есці мяса (з 14 гадоў). Людзі ад 18 да 60 гадоў могуць наесціся ўдосталь толькі раз, а двойчы — зусім крыху.

Польская дыяспара ў Расіі захоўвае каталіцкія калядныя традыцыі. У сібірскіх гарадах палякі спяваюць польскія калядкі і размаўляюць па-польску, падтрымліваючы культурныя сувязі з радзімай. У вёсцы Вяршына (Іркуцкая вобласць) каля 700 жыхароў, пераважна этнічных палякаў, захоўваюць польскую культуру ўжо 6 пакаленняў (з 1909 г.).

Студнюўка — традыцыйны баль выпускнікоў, які арганізуюць роўна за 100 дзён (адсюль назва, ад «sto» — сто) да экзамену на атэстат сталасці. Баль адкрываецца паланэзам, які выпускнікі развучваюць тыднямі. Хлопцы прыходзяць у касцюмах, дзяўчаты — у элегантных бальных сукенках. Гэта адна з найважнейшых падзей у жыцці польскага ліцэіста, з танцамі да раніцы.

Капыткі — бульбяныя клёцкі ў форме маленькіх капытоў (адсюль назва). Іх гатуюць з варанай бульбы, мукі і яйка. Падаюць са смятанай і скваркамі, а таксама з мясным соусам або цукрам. Гэта простая, але традыцыйная польская хатняя страва, папулярная ў вясковай кухні.

Налеснікі — тонкія вялікія польскія бліны (падобныя да французскіх крэпаў). Падаюць з белым сырам (тварагом), варэннем, садавінай або шакаладам. Налеснікі з сырам і разынкамі, абсмажаныя на масле, — класічная польская страва. Могуць падавацца таксама з мясам або грыбамі — як абедзенная страва.

Флякі (flaczki) — густы суп з нарэзанага палоскамі рубца — ялавічнага страўніка. Гатуюць на ялавічным булёне з морквай, пятрушкай, цыбуляй і вострымі спецыямі (маяранам, перцам, імбірам). Страва родам з Сярэднявечча. Флякі — страва, якая падзяляе палякаў: адны абажаюць, іншыя не пераносяць самой думкі пра тое, каб есці страўнік.

Фаворкі (хварост, стручкі, хрызантэмы) — тонкія палоскі цеста з мукі, яек, смятаны і смальцу, смажаныя ў фрыцюры і пасыпаныя цукровай пудрай. Цеста такое крохкае, што рассыпаецца ў роце. Фаворкі ядуць пераважна ў Тлусты чацвер і падчас карнавалу. Назва «фаворкі» паходзіць ад французскага «faveur» (стужка).

Налеснікі — тонкія вялікія польскія бліны (як крэпы). Падаюць з тварагом, варэннем, садавінай, шакаладам, а таксама з мясам або грыбамі.

Флякі — густы суп з нарэзанага палоскамі рубца — ялавічнага страўніка, звараны на булёне з морквай, пятрушкай і вострымі спецыямі.

Назва «фаворкі» паходзіць ад французскага «faveur» (стужка). Фаворкі — тонкія палоскі смажанага цеста, пасыпаныя цукровай пудрай.

У фаворкаў шмат рэгіянальных назваў: хварост (часцей за ўсё), стручкі (Сілезія), хрызантэмы (Малапольшча).

У Кракаве каля Вавеля ёсць Цмокава пячора (турыстычная) і помнік цмоку, які дыхае сапраўдным агнём.

Пастрыжыны — старажытны абрад пераходу — стрыжка валасоў 7-гадоваму хлопчыку, што сімвалізуе пераход з-пад апекі маці да бацькі.

У часы праўлення караля Крака ў Кракаве з'явіўся цмок — велізарная істота з зялёнай скурай, доўгім хвастом і вострымі зубамі. Ён жыў у яме (пячоры) пад замкам на ўзгорку Вавель, над Віслай. Патрабаваў штодзённых ахвяр — кароў, авечак. Калі не атрымліваў, выкрадаў людзей. Ні рыцары, ні воіны не маглі яго перамагчы. Бедны шавец забіў барана, начыніў серай і зашыў. Падкінуў да ямы. Цмок з'еў барана, сера пачала паліць вантробы, ён кінуўся да Віслы і выпіў столькі вады, што лопнуў. Дагэтуль у Кракаве каля Вавеля ёсць Цмокава пячора (турыстычная) і помнік цмоку, які дыхае сапраўдным агнём.

У Крушвіцы над возерам Гопла кіраваў князь Попель. Не клапаціўся пра жыхароў — піў, паляваў, баляваў. Яго жонка Герда (нямецкая князёўна) баялася, што пасля смерці Попеля яго дзядзькі адбяруць трон у іх сыноў. Яна пераканала Попеля прыкінуцца хворым і склікаць баляванне прымірэння. Дзядзькі выпілі атручаны мёд і загінулі. Целы выкінулі за сцены. З'явіліся тысячы мышэй — шукалі ежу, потым рушылі на замак. Попель уцёк з сям'ёй на вежу на востраве возера. Мышы пераплылі возера, уварваліся ў вежу і з'елі Попеля з сям'ёй. Вежа носіць назву Мышынай вежы.

Анджэйкі адзначаюць у ноч з 29 на 30 лістапада. Традыцыя варажбы сягае Сярэднявечча. Тры папулярныя варажбы: 1) Ліць воск праз вушка ключа ў халодную ваду — форма ценю паказвае будучыню; 2) Чаравікі ад сцяны да дзвярэй — дзяўчаты ставяць чаравікі адзін за адным, чый чаравік першым «выйдзе» за дзверы — тая першай выйдзе замуж; 3) Карткі з імёнамі — праколванне шпількай картак з імёнамі хлопцаў, выбранае імя — імя будучага мужа.

П'яст быў бедным калёснікам (рамеснікам, які рабіў колы для вазоў) у вёсцы каля Крушвіцы. Жыў з жонкай Жэпіхай і дзецьмі. Падчас пастрыжын 7-гадовага сына (абраду пераходу хлопчыка ад маці да бацькі) двое таямнічых вандроўнікаў папрасілі прытулку. П'яст іх пачаставаў. Вандроўнікі далі хлопчыку імя Зямовіт і прадказалі яму вялікую будучыню. Пасля балявання сталы цудоўным чынам напоўніліся ежай. Зямовіт вырас мудрым чалавекам, і пасля смерці Попеля народ абраў яго новым князем. Так пачалася дынастыя П'ястаў — род першых каралёў Польшчы.

Пасля смерці Попеля народ абраў Зямовіта (сына П'яста Калодзея) новым князем. Так пачалася дынастыя П'ястаў — род першых каралёў Польшчы.

Каталіцкі Касцёл лічыць варажбу несумяшчальнай з верай (Катэхізіс, 2116), але да Анджэек звычайна ставіцца памяркоўна — як да нявіннай народнай забавы, а не магічнай практыкі.

Фундатарам звона быў кароль Жыгімонт I Стары. Звон адлілі ў Кракаве ў 1520 годзе.

Святар абмывае ногі 12 мужчынам па прыкладзе Ісуса, які абмыў ногі апосталам. Гэта сімвал пакоры Хрыста, які паказвае яго ў ролі слугі.

Той, хто ўстане раней за ўсіх, прыходзіць з розгамі да тых, хто спіць, і сцёбае іх бярозавымі галінкамі па нагах, кажучы: «Ты, які цярпеў за нас раны, Ісусе, змілуйся над намі».