Культура Польшчы

«Пан Тадэвуш» (1834) — эпічная паэма Адама Міцкевіча, якую лічаць нацыянальнай эпапеяй Польшчы. Пачынаецца словамі «Літва! Айчына мая! Ты як здароўе». Апісвае жыццё шляхты ў Літве ў 1811–1812 гадах. Кожны паляк ведае хаця б першыя словы гэтага твора. Міцкевіч — найважнейшы польскі паэт.

Фрыдэрык Шапэн (1810–1849) — выдатны польскі кампазітар і піяніст. Ствараў пераважна музыку для фартэпіяна: паланэзы, мазуркі, вальсы, накцюрны і эцюды. Яго французскае прозвішча «Chopin» чытаецца як «Шапэн». Большую частку жыцця правёў у Парыжы ў эміграцыі. Сэрца Шапэна пасля смерці перавезлі ў Варшаву і замуравалі ў калону касцёла Святога Крыжа.

Кракаў — былая сталіца Польшчы і яе культурнае сэрца. Каралеўскі замак на Вавелі — сімвал польскай дзяржаўнасці: тут каранавалі каралёў і тут спачываюць нацыянальныя героі. Галоўны Рынак — адна з найбуйнейшых сярэднявечных плошчаў Еўропы (40 000 м²). Марыяцкі касцёл з гейналам, які іграюць кожную гадзіну, — ікона Кракава.

У Польшчы чатыры галоўныя народныя танцы: мазурка (хуткі, жвавы танец з Мазоўша), паланэз (урачысты танец, які адкрывае балі), кракавяк (вясёлы танец з рэгіёна Кракава) і куявяк (павольны, лірычны танец з Куяў). Усе танцы маюць шматвяковую традыцыю і з'яўляюцца важнай часткай польскай культуры. Шапэн натхняўся мазуркай і паланэзам у сваіх кампазіцыях.

Чатыры польскія народныя танцы — гэта мазурка, паланэз, кракавяк і куявяк.

Адама Міцкевіча лічаць найважнейшым польскім паэтам. Ён напісаў «Пана Тадэвуша» і «Дзядоў».

«Дзяды» — паэтычная драма Міцкевіча — адзін з найважнейшых твораў польскага рамантызму.

Паланэз — урачысты, велічны танец, які традыцыйна адкрывае балі і студнюўкі.

Шапэн ствараў музыку для фартэпіяна: паланэзы, мазуркі, вальсы, накцюрны і эцюды.

Шапэн большую частку жыцця правёў у Парыжы, у эміграцыі. Пахаваны на могілках Пер-Лашэз.

Гасціннасць — адна з найважнейшых нацыянальных рыс палякаў. Палякі заўсёды запрашаюць гасцей на абед і прапануюць ежу. «Госць у дом — Бог у дом» — польская прыказка пра гасціннасць. Сям'я адыгрывае цэнтральную ролю ў жыцці палякаў. Нацыянальныя і рэлігійныя традыцыі беражліва перадаюцца з пакалення ў пакаленне.

Польская кухня багатая і разнастайная. Перагі (варэнікі) — цеста з начынкай (з мясам, капустай і грыбамі, сырам і бульбай — «рускія»). Бігас — «паляўнічая страва» з капусты і розных відаў мяса. Чырвоны баршч — суп з буракоў, а журэк — кіслы суп на заквасцы з жытняй мукі з каўбасой і яйкам.

«Дзяды» — паэтычная драма Адама Міцкевіча — адзін з найважнейшых твораў польскага рамантызму. Складаецца з некалькіх частак (II, III, IV), напісаных у розныя перыяды. «Дзяды» III прысвечаны пераследу польскіх патрыётаў царскім рэжымам і з'яўляюцца сімвалам барацьбы за свабоду. Імправізацыя Конрада — адзін з найвядомейшых маналогаў польскай літаратуры.

Перагі (pierogi) — адна з самых вядомых польскіх страў. Яны могуць быць з рознымі начынкамі: мясныя, з капустай і грыбамі, з сырам і бульбай.

Адама Міцкевіча паўсюдна лічаць найвялікшым польскім паэтам. Ён напісаў, у прыватнасці, «Пана Тадэвуша» і «Дзядоў».

Фрыдэрык Шапэн — найвялікшы польскі кампазітар. Яго фартэпіянныя творы вядомыя ва ўсім свеце.

Журэк — традыцыйны польскі суп на заквасцы з жытняй мукі, яго часта падаюць з яйкам і каўбасой.

Баршч з вушкамі — традыцыйны польскі бурачны суп, які падаюць з маленькімі пельменямі (вушкамі) з грыбной начынкай. Гэта традыцыйная страва на Святы вечар.

Бульбяныя пляцкі (дранікі) — традыцыйная польская страва з цёртай бульбы, смажаная на патэльні. Іх падаюць са смятанай або грыбным соусам.

«Quo Vadis» (1896) — раман Генрыка Сянкевіча пра часы імператара Нерона і пераслед першых хрысціян у Рыме. Назва па-лацінску азначае «Куды ідзеш?» — словы святога Пятра да Хрыста. Сянкевіч атрымаў Нобелеўскую прэмію ў 1905 годзе за ўсю творчасць. Таксама напісаў «Крыжакоў», «Агнём і мячом», «Патоп», «Пана Валадыёўскага».

Паланэз ля-бемоль мажор op. 53 «Гераічны» — велічны твор Шапэна, поўны нацыянальнага гонару. Эцюд до мінор op. 10 № 12 «Рэвалюцыйны», напісаны пасля паражэння Лістападаўскага паўстання (1831), выражае боль і гнеў кампазітара. Шапэн таксама ствараў цудоўныя накцюрны — лірычныя, атмасферныя творы. Каля 10 гадоў яго спадарожніцай была пісьменніца Жорж Санд.

Марыяцкі гейнал — мелодыя, якую іграюць на трубе з вежы Марыяцкага касцёла ў Кракаве кожную гадзіну, на чатыры бакі свету. Мелодыя абрываецца на паўноце — у памяць пра трубача, забітага татарскай стралой, калі ён папярэджваў горад пра напад. Гейнал штодня апоўдні транслюе Польскае радыё.

Сянкевіч атрымаў Нобелеўскую прэмію за ўсю творчасць, хоць яе часта звязваюць з раманам «Quo Vadis».

Сянкевіч напісаў трылогію: «Агнём і мячом», «Патоп», «Пан Валадыёўскі», а таксама «Крыжакоў».

«Рэвалюцыйны» эцюд напісаны пасля паражэння Лістападаўскага паўстання ў 1831 годзе.

Студнюўка — выпускны баль (за сто дзён да экзаменаў сталасці), які традыцыйна пачынаецца ўрачыстым паланэзам.

Шапэн напісаў 16 паланэзаў, з якіх «Гераічны» (ля-бемоль мажор op. 53) — самы знакаміты.

Каля 10 гадоў спадарожніцай Шапэна была французская пісьменніца Жорж Санд.

Кракавяк — вясёлы народны танец з рэгіёна Кракава.

У касцёле Святога Крыжа ў Варшаве захоўваецца сэрца Фрыдэрыка Шапэна, змешчанае ў адзін са слупоў храма.

Ян Матэйка (1838–1893) — выдатны і самы вядомы польскі мастак. Пісаў пераважна карціны на гістарычныя тэмы: «Канстытуцыя 3 мая», «Люблінская унія», «Станьчык». Таксама аўтар аднаго з самых вядомых партрэтаў Мікалая Каперніка.

Станіслаў Выспянскі (1869–1907) — празаік, драматург, мастак і архітэктар. Вядомы перш за ўсё сваімі драмамі, найважнейшая — «Вяселле» (Wesele). Таксама быў выдатным мастаком і аўтарам вітражоў у касцёле францысканцаў у Кракаве.

Польшча — адна з найстарэйшых вытворцаў гарэлкі ў свеце: традыцыя сягае XV стагоддзя. Самая знакамітая марка — Żubrówka — гарэлка з травой зуброўкай з Белавежскай пушчы. Польшча і Расія спаборнічаюць за званне «радзімы гарэлкі». Гарэлка — важны элемент польскай культуры тостаў: кажуць «На здароўе!» (Na zdrowie!).

Катлет «схабовы» — свініна ў паніроўцы, польскі адпаведнік шніцаля. Галубцы — капусныя лісты з начынкай з мяса і рысу. Осцыпак — вэнджаны сыр з авечага малака, які вырабляюць гуралі ў Татрах (мае абароненае геаграфічнае ўказанне ЕС). Кракаўскі абваржанак — круглы плецены абаранак з макам або кунжутам — сімвал Кракава.

Паланэз — урачысты, велічны танец у памеры 3/4. Традыцыйна адкрывае балі і студнюўкі (выпускны баль). Паланэз быў папулярны пры каралеўскіх дварах Еўропы з XVI стагоддзя. Шапэн напісаў 16 паланэзаў, з якіх «Гераічны» — самы знакаміты. Паланэз на студнюўцы — для маладых палякаў вялікая падзея.

«Грунвальдская бітва» — твор Яна Матэйкі, найвыдатнейшага польскага гістарычнага жывапісца.

Мікалая Рэя лічаць бацькам польскай літаратуры. Ён першым пісаў выключна па-польску, калі іншыя пісьменнікі выкарыстоўвалі лацінскую мову.

Бігас — традыцыйная польская страва з квашанай капусты з рознымі відамі мяса. Яго называюць «польскай нацыянальнай стравай».

Осцыпак — традыцыйны вэнджаны сыр з авечага малака, які вырабляюць на Падгаллі ў польскіх гарах (Татры).

Традыцыйныя польскія дэсерты — пончыкі (смажанае цеста з начынкай), сырнік (пірог з тварагу) і макаўнік (дражджавы пірог з макам).

Кашанка — традыцыйная польская каўбаса з грэцкімі крупамі і свіной крывёй, запраўленая цыбуляй і спецыямі.

Галонка — традыцыйная польская страва са свіной галёнкі, варанай або запечанай, звычайна з квашанай капустай і хрэнам.

Смалец — традыцыйная польская закуска: свіны тлушч са скваркамі і цыбуляй, які падаюць на хлебе.

Фестываль да дня нараджэння Шапэна — штогадовая музычная падзея ў Варшаве, прысвечаная дню нараджэння Фрыдэрыка Шапэна. На фестывалі праходзяць бясплатныя канцэрты ў многіх месцах горада. Шапэн (1810–1849) — самы знакаміты польскі кампазітар, вядомы накцюрнамі, мазуркамі і паланэзамі.

Анджэй Вайда (1926–2016) — выдатны польскі рэжысёр кіно і тэатра. Яго найважнейшыя фільмы: «Катынь» (2007) — пра расстрэл польскіх афіцэраў НКУС, «Пан Тадэвуш» (1999), «Чалавек з мармуру» (1977). Чатыры разы намінаваўся на «Оскар», у 2000 годзе атрымаў «Оскар» за ўсю творчасць.

Раман Паланскі (нар. 1933) — польска-французскі рэжысёр. Яго фільм «Піяніст» (2002) апавядае гісторыю Уладзіслава Шпільмана — польскага піяніста і кампазітара, які перажыў вайну ў разбуранай Варшаве. Фільм атрымаў Залатую пальмавую галінку ў Канах і «Оскар» за рэжысуру. Паланскі нарадзіўся ў Францыі, але вырас у Кракаве. Яго маці загінула ў Асвенцыме.

Ян Матэйка (1838–1893) — выдатны польскі гістарычны мастак. Яго самая знакамітая карціна — «Грунвальдская бітва» (1878) — манументальнае палатно (426 × 987 см), якое адлюстроўвае перамогу польска-літоўскага войска над крыжакамі ў 1410 годзе. Таксама напісаў «Люблінскую унію», «Прускую прысягу». Яго карціны фарміравалі польскую нацыянальную самасвядомасць.

Анджэй Вайда зняў «Катынь» (2007). Атрымаў «Оскар» у 2000 годзе за ўсю творчасць.

«Піяніст» (2002) апавядае гісторыю Уладзіслава Шпільмана — піяніста, які перажыў вайну ў Варшаве.

Ян Матэйка (1838–1893) напісаў «Грунвальдскую бітву» — манументальную карціну пра перамогу 1410 года.

«Салярыс» (1961) — навукова-фантастычны раман пра кантакт з чужым розумам на далёкай планеце. Перакладзены на 41 мову.

Кнігі Лема перакладзены на 41 мову — больш, чым любога іншага польскага пісьменніка.

Анджэй Сапкоўскі напісаў фэнтэзі-сагу пра Вядзьмака Геральта з Рывіі, перакладзеную больш чым на 37 моў.

«Піяніст» атрымаў Залатую пальмавую галінку ў Канах і «Оскар» за рэжысуру ў 2003 годзе.

Ян Матэйка пісаў гістарычныя карціны: бітвы, уніі, каранацыі польскіх каралёў.

Карціна «Грунвальдская бітва» мае памеры 426 × 987 см — амаль 10 метраў у шырыню.

Анджэй Вайда (1926–2016) — найважнейшы польскі рэжысёр, атрымаў «Оскар» за сукупнасць творчасці. Галоўныя фільмы: «Катынь» (пра Катынскі расстрэл), «Пан Тадэвуш» (экранізацыя твора Міцкевіча), «Попел і алмаз», «Валенса. Чалавек надзеі».

Раман Паланскі (нар. 1933) — польскі рэжысёр, атрымаў «Оскар» за фільм «Піяніст» (2002) — гісторыю яўрэйскага піяніста Уладзіслава Шпільмана ў Варшаўскім гета падчас Другой сусветнай вайны.

Кракаў непарыўна звязаны з Янам Паўлам II. Караль Вайтыла вывучаў паланістыку ў Ягелонскім універсітэце, потым паступіў у падпольную духоўную семінарыю. У 1958 годзе стаў кракаўскім (дапаможным) біскупам, а ў 1964 — арцыбіскупам Кракава. Падтрымліваў рабочых Новай Хуты ў барацьбе за будаўніцтва касцёла: камуністы планавалі «горад без Бога», але дзякуючы ўпартасці жыхароў і падтрымцы Вайтылы быў пабудаваны касцёл «Каўчэг Гасподні» (1977). У 1978 годзе яго абралі папам. Кракаў лічыцца яго духоўнай сталіцай.

Станіслаў Лем (1921–2006) — адзін з самых знакамітых пісьменнікаў-фантастаў свету. Яго шэдэўр «Салярыс» (1961) апавядае пра кантакт з чужым розумам на далёкай планеце. Кнігі Лема перакладзены на 41 мову. «Салярыс» двойчы экранізаваны: Таркоўскім (1972) і Содэрбергам (2002). Лем таксама напісаў «Вяртанне з зорак» і шматлікія філасофскія апавяданні.

Анджэй Сапкоўскі (нар. 1948) — аўтар фэнтэзі-сагі «Вядзьмак» пра Геральта з Рывіі. Кнігі перакладзены больш чым на 37 моў. Па іх створана гульня «Вядзьмак 3: Дзікае паляванне» (2015) — больш за 250 узнагарод, 40 млн прададзеных копій. Серыял Netflix (з 2019) прыцягнуў сусветную аўдыторыю. Гэта найбуйнейшы польскі культурны экспарт XXI стагоддзя.

Казімеж — гістарычнае яўрэйскае прадмесце Кракава, сёння поўнае мастацкага жыцця. Сукяніцы на Галоўным Рынку — гандлёвая біржа з XIV стагоддзя. Унутры Марыяцкага касцёла знаходзіцца алтар Віта Ствоша (1489) — самы вялікі гатычны алтар у Еўропе (13 м × 11 м), шэдэўр скульптуры.

Станіслаў Лем напісаў «Салярыс» і шмат іншых навукова-фантастычных раманаў. Яго творы перакладзены на 41 мову.

Станіслава Манюшку называюць бацькам польскай і беларускай оперы. Ён напісаў, у прыватнасці, оперы «Галька» і «Страшны двор».

Анджэй Вайда атрымаў «Оскар» за дасягненні ўсяго жыцця ў 2000 годзе. Яго лічаць найвялікшым польскім рэжысёрам.

На Святы вечар традыцыйна падаюць 12 страў без мяса: баршч з вушкамі, грыбны суп, капусту з грыбамі, куццю, перагі, карпа, селядца, кісель, кампот, посны бігас, пончыкі і клёцкі з макам.

Крупнік — традыцыйны польскі суп на аснове ячных круп з гароднінай і мясам.

У Кракаве можна ўбачыць Вавель, Марыяцкі касцёл з алтаром Віта Ствоша, Сукяніцы, Ягелонскі ўніверсітэт, раён Казімеж, Нову Хуту, Фабрыку Шындлера, Курган Касцюшкі і Курган Пілсудскага.

Канстытуцыя РП мае 6 асноўных раздзелаў: Рэспубліка, Свабоды і правы, Крыніцы права, Сейм і Сенат, Прэзідэнт, Савет міністраў.

Флякі — традыцыйны польскі суп з ялавічнага рубца, запраўлены перцам, імбірам і мушкатовым арэхам.

Станіслаў Манюшка (1819–1872) — стваральнік польскай нацыянальнай оперы. Нарадзіўся ва Убелі пад Мінскам. Вядомы тым, што ўключаў народныя элементы ў класічную музыку. Яго самыя вядомыя оперы — «Галька» і «Страшны двор». У 2016 годзе ў Мінску адкрылі помнік Манюшку.

Першае польскае выданне «Віні-Пуха» выйшла ў 1938 годзе ў перакладзе Ірэны Тувім (сястры паэта Юліана Тувіма). Польскі пераклад лічыцца адным з лепшых у свеце. У цэнтры Варшавы ёсць вуліца Кубуся Пухатка (Віні-Пуха).

Павел Павлікоўскі (нар. 1957) — польскі рэжысёр, атрымаў «Оскар» за фільм «Іда» (2015). Яго другі вядомы фільм — «Халодная вайна» (2018), таксама намінаваны на «Оскар».

Ежы Гофман (1932–2021) — рэжысёр, вядомы экранізацыяй Трылогіі Сянкевіча. Па палітычных прычынах фільмы здымалі ў адваротным парадку: «Пан Валадыёўскі» (1969), «Патоп» (1974), «Агнём і мячом» (1999). Даніэль Альбрыхскі зняўся ва ўсіх трох частках.

Войцех Кіляр (1932–2013) — выдатны польскі кампазітар кінамузыкі і сімфанічнай музыкі. Напісаў музыку да фільмаў: «Пан Тадэвуш», «Піяніст», «Рэйс», «Зямля абяцаная», «Пракажоная», «Смерць як лустачка хлеба», «Свае».

Роберта Левандоўскага лічаць лепшым польскім футбалістам у гісторыі. Гуляў у дортмундскай «Барусіі», мюнхенскай «Баварыі» і «Барселоне». У 2015 годзе ўстанавіў рэкорд Бундэслігі, забіўшы 5 галоў за 9 хвілін. Шматразова станавіўся лепшым бамбардзірам Бундэслігі, ФІФА прызнала яго лепшым футбалістам 2020 і 2021 гадоў.

Адам Малыш — самы знакаміты польскі скакун з трампліна і адзін з нацыянальных герояў. Чатыры разы заваёўваў Кубак свету (2001, 2002, 2003, 2007), выйграў больш за 39 індывідуальных спаборніцтваў. Быў настолькі папулярны ў Польшчы, што масавае захапленне скачкамі з трампліна назвалі «малышаманіяй». Пасля заканчэння спартыўнай кар'еры ўдзельнічаў у ралі «Дакар».

Станіслава Манюшку (1819–1872) лічаць бацькам польскай оперы. Яго самыя знакамітыя оперы — «Галька» і «Страшны двор». Родам з Беларусі, вучыўся ў Мінску. Стварыў таксама першую беларускую оперу «Сялянка». Манюшка для польскай оперы — тое самае, што Шапэн для польскай фартэпіяннай музыкі.

Станіслаў Выспянскі (1869–1907) — выдатны польскі мастак і драматург эпохі «Маладой Польшчы». Вучань Яна Матэйкі. Самы знакаміты твор — драма «Вяселле» (1901) пра польскае грамадства на вяселлі ў Бранавіцах. Вядомы таксама цудоўнымі вітражамі, у тым ліку ў касцёле францысканцаў у Кракаве. Пісаў партрэты вядомых палякаў.

У Польшчы шмат аб'ектаў ЮНЕСКА: Стары горад у Кракаве з Галоўным Рынкам, Стары горад у Варшаве (адноўлены пасля вайны), саляная шахта ў Вялічцы, замак крыжакоў у Мальбарку (найбуйнейшы цагляны замак Еўропы), Аўшвіц-Біркенау (нацысцкі лагер смерці), Белавежская пушча, сярэднявечная частка горада Торунь.

Што варта паглядзець у Варшаве: Каралеўскі замак на Замкавай плошчы, Рынкавая плошча Старога горада (адноўленая пасля ваенных разбурэнняў), Каралеўскія Лазенкі (цудоўны парк з Палацам на вадзе), Палац культуры і навукі (падарунак Сталіна — самы высокі будынак Польшчы), Віланаўскі палац, Нацыянальны стадыён.

«Вяселле» (1901) — драма Выспянскага пра польскае грамадства, напісаная пад уражаннем сапраўднага вяселля ў Бранавіцах пад Кракавам.

Выспянскі вядомы цудоўнымі вітражамі, у тым ліку ў касцёле францысканцаў у Кракаве. Быў таксама вучнем Матэйкі.

Мікалай Рэй (1505–1569) першым пісаў выключна па-польску, калі іншыя пісалі па-лацінску.

«Палякі не гусі — сваю мову маюць» (A niechaj narodowie wżdy postronni znają, iż Polacy nie gęsi, iż swój język mają) — Рэй першым пісаў па-польску, а не па-лацінску.

Саляная шахта ў Вялічцы — з падземнай капліцай і люстрамі з солі — з'яўляецца аб'ектам ЮНЕСКА.

Варшава: Каралеўскі замак, Стары горад, Каралеўскія Лазенкі, Палац культуры і навукі, Віланаўскі палац.

Марыя Канапніцкая напісала «Роту» — верш, які пачынаецца словамі «Не кінем зямлі, адкуль наш род!».

Баляслаў Прус напісаў «Фараона» — гістарычны раман пра барацьбу фараона Рамзеса XIII з жрацамі.

Замак крыжакоў у Мальбарку — найбуйнейшы цагляны замак у Еўропе, аб'ект ЮНЕСКА.

Збігнеў Цыбульскі (1927–1967) — легендарны акцёр польскага чорна-белага кіно. Яго лёгка пазнавалі па цёмных акулярах (пакутаваў на глаўкому). Трагічна загінуў пад коламі цягніка. Яго называлі «польскім Джэймсам Дзінам».

Артур Гротгер (1837–1867) — польскі мастак, аўтар пранізлівых малюнкаў на гістарычную тэматыку, пераважна прысвечаных Студзеньскаму паўстанню 1863 года.

Войцех Косак (1856–1942) — польскі мастак, аўтар жанравых і батальных карцін на гістарычную тэматыку. Галоўныя творы: «Львоўскія арляняты», «Юзэф Пілсудскі на Каштанцы», «Грунвальд».

Ян Алаізій Матэйка нарадзіўся і памёр у Кракаве. Быў найвялікшым польскім гістарычным і батальным мастаком. Яго творы: «Грунвальдская бітва» (пісаў каля 6 гадоў), «Люблінская унія» (да 300-годдзя), «Ян III Сабескі пад Венай», «Астраном Капернік, або Размова з Богам» (Капернік назірае неба ў Фромбарку). Быў прафесарам і дырэктарам кракаўскай Школы прыгожых мастацтваў.

Станіслава Манюшку лічаць «бацькам польскай оперы». Яго самыя знакамітыя творы — оперы «Галька» (пра каханне гуралкі да шляхціца) і «Страшны двор» (камічная опера пра польскія традыцыі). Таксама пісаў шматлікія песні і балет. Быў дырыжорам оперы ў Вільні, потым у Варшаве. Ён другі пасля Шапэна найважнейшы польскі кампазітар XIX стагоддзя.

Віт Ствош (ням. Veit Stoß) — скульптар нямецкага паходжання, які працаваў у Кракаве 20 гадоў. Яго шэдэўр — Марыяцкі алтар у Марыяцкай базіліцы ў Кракаве (завершаны ў 1489 годзе) — самы вялікі гатычны алтар у Еўропе (13 м у вышыню, 11 м у шырыню ў раскрытым выглядзе). Алтар адлюстроўвае сцэны з жыцця Марыі, а цэнтральная сцэна — Успенне (Dormitio) Найсвяцейшай Дзевы Марыі. Віт Ствош таксама выканаў надмагілле караля Казіміра IV Ягелончыка ў Кафедральным саборы на Вавелі.

Трылогія Сянкевіча — тры раманы: «Агнём і мячом» (1884), «Патоп» (1886), «Пан Валадыёўскі» (1888) — пра войны Рэчы Паспалітай у XVII ст. Рэжысёр Ежы Гофман зняў іх у адваротным парадку. Прычына: «Агнём і мячом» апісвае польска-казацкі (украінскі) канфлікт, што ў ПНР было палітычна далікатнай тэмай праз адносіны з СССР. Таму ён пачаў з найменш спрэчнага «Пана Валадыёўскага». Толькі пасля падзення ПНР змог зняць «Агнём і мячом» (1999).

Кашубская — адзіная мова ў Польшчы, якая мае афіцыйны статус рэгіянальнай мовы (закон 2005 года). Яе выкарыстоўваюць кашубы — жыхары Кашубіі (Гданьскае Памор'е), рэгіёна вакол Гданьска, Гдыні, Пуцка і Картуз. Паводле ацэнак, ёю валодаюць каля 100–200 тыс. чалавек. Кашубская мае ўласны правапіс, літаратуру, яе выкладаюць у школах рэгіёна. Іншыя польскія дыялекты і гаворкі (напр., сілезская, гуральская) не маюць статусу рэгіянальнай мовы, хоць намаганні працягваюцца.

Марыя Канапніцкая (1842–1910) — польская паэтэса і навелістка эпохі рэалізму. Пісала вершы для дзяцей, у тым ліку «Пра гномікаў і сіротку Марысю». Яе патрыятычны верш «Рота» («Не кінем зямлі, адкуль наш род!») доўга быў гімнам польскіх скаўтаў (харцэраў) і адным з найважнейшых патрыятычных вершаў.

Мікалая Рэя (1505–1569) лічаць бацькам польскай літаратуры. Ён першым пісаў выключна па-польску (раней пісалі па-лацінску). Яго знакаміты афарызм: «Няхай іншыя народы ведаюць, што палякі не гусі — сваю мову маюць» азначае, што палякі маюць уласную мову і не абавязаны пісаць па-лацінску.

Баляслаў Прус (1847–1912) — выдатны польскі пісьменнік-пазітывіст. «Лялька» — раман пра купца Вакульскага і яго няшчаснае каханне да арыстакраткі — лічыцца адным з лепшых польскіх раманаў. «Фараон» — гістарычны раман пра барацьбу фараона Рамзеса XIII з жрацамі — твор, які чытаюць не толькі гісторыкі.

Манюшка родам з Беларусі і вучыўся ў Мінскай мужчынскай гімназіі.

У Кракаве: замак на Вавелі, Галоўны Рынак, Марыяцкі касцёл, Казімеж, Ягелонскі ўніверсітэт.

Раман Паланскі зняў фільм «Піяніст» (2002), які атрымаў «Залатую пальмавую галінку» ў Канах і тры «Оскары». Фільм апавядае гісторыю піяніста Уладзіслава Шпільмана.

Эліза Ажэшка жыла ў Гродне і напісала раманы «Хам» і «Над Нёманам». Яе творчасць звязана з Усходнімі Крэсамі.

На Святы вечар традыцыйна падаюць 12 посных страў, у тым ліку баршч з вушкамі, капусту з грыбамі, перагі, карпа і кампот з сухафруктаў.

Марыяцкі гейнал — мелодыя, якую кожную гадзіну іграюць на трубе з вежы Марыяцкага касцёла ў Кракаве. Мелодыя абрываецца пасярэдзіне — паводле легенды, трубача пацэліла татарская страла.

Лайконік — персанаж кракаўскай традыцыі — вершнік на кані, які падчас святкаванняў у тыдзень Божага Цела праходзіць па вуліцах Кракава і дакранаецца да гледачоў булавой (на шчасце).

Канстытуцыя РП змяшчае такія раздзелы: Рэспубліка, Свабоды і правы, Крыніцы права, Сейм і Сенат, Прэзідэнт, Савет міністраў.

Куцця — традыцыйная страва Святога вечара з варанай пшаніцы, маку, мёду і арэхаў. Гэта адна з 12 традыцыйных страў Святога вечара.

Польская мова мае шмат дыялектаў, у тым ліку сілезскі і кашубскі. Кашубская афіцыйна прызнана рэгіянальнай мовай. Дыялекты адрозніваюцца ад літаратурнай польскай вымаўленнем, слоўнікам і граматыкай. У Кашубіі жыве каля 230 тысяч чалавек, якія размаўляюць па-кашубску.

Кшыштаф Зануссі (нар. 1939) — адзін з найвыдатнейшых польскіх кінарэжысёраў. Яго дэвіз: «Каб называцца мастаком, трэба зрабіць штосьці добра пяццю спосабамі і выбраць з гэтага найлепшае». Ён прадстаўнік польскай школы кіно.

Анджэй Вайда быў найвялікшым польскім кінарэжысёрам, лаўрэатам «Оскара» за ўклад у кінематограф (2000). Яго фільмы адлюстроўвалі польскую гісторыю і ідэнтычнасць: «Попел і алмаз» (1958), «Чалавек з мармуру» (1977), «Пан Тадэвуш» (1999), «Катынь» (2007). Быў таксама тэатральным рэжысёрам. Яго фільмы атрымлівалі шматлікія ўзнагароды на фестывалях у Канах, Венецыі і Берліне.

Кшыштаф Кеслёўскі быў адным з выдатных еўрапейскіх кінарэжысёраў. Яго шэдэўры: «Дэкалог» (серыя з 10 фільмаў паводле Дзесяці запаведзяў), «Падвойнае жыццё Веранікі» і трылогія «Тры колеры» — Сіні, Белы, Чырвоны (адсылка да колераў французскага сцяга, сімвалаў свабоды, роўнасці, братэрства). Неаднаразова намінаваўся на «Оскар».

«Дэкалог» (1988) Кшыштафа Кеслёўскага — цыкл з 10 тэлефільмаў, кожны з якіх свабодна адсылае да адной з Дзесяці запаведзяў. Усе гісторыі разгортваюцца сярод жыхароў аднаго варшаўскага шматкватэрнага дома. «Дэкалог» лічыцца адным з выдатных твораў тэлевізійнага мастацтва ў сусветнай гісторыі кіно. Два фільмы цыкла — «Дэкалог 5» і «Дэкалог 6» — пашыраны да поўнаметражных: «Кароткі фільм пра забойства» і «Кароткі фільм пра каханне».

Кшыштаф Кеслёўскі (1941–1996) — адзін з выдатных польскіх рэжысёраў. Яго шэдэўр — трылогія «Тры колеры» (1993–1994): «Сіні» (свабода), «Белы» (роўнасць), «Чырвоны» (братэрства) — адсылае да колераў французскага сцяга і ідэалаў Французскай рэвалюцыі. Фільм «Сіні» з Жульет Бінош атрымаў Залатога льва ў Венецыі. Кеслёўскі пачынаў з дакументальных фільмаў.

Ганна Герман (1936–1982) — легендарная польская спявачка, актрыса і кампазітарка. Спявала на многіх мовах — па-польску, па-руску, па-італьянску і па-англійску. Была першай полькай, якая выступіла на песенным фестывалі ў Сан-Рэма. Нарадзілася ва Узбекістане, па паходжанні была этнічнай немкай. Двойчы яе прызнавалі самай папулярнай польскай спявачкай сярод амерыканскай палоніі.

«Czerwone Gitary» — польскі рок-гурт, заснаваны ў 1965 годзе ў Гданьску. У другой палове 1960-х быў адным з самых знакамітых у Еўропе. У яго склад уваходзілі Кшыштаф Кленчан, Северын Краеўскі, Бернард Дарноўскі і Ежы Скшыпчык. Гурт лічыцца адным з найважнейшых у гісторыі польскай забаўляльнай музыкі.

Ян Бжэхва (1898–1966) — аўтар культавай серыі «Акадэмія пана Кляксы» і «Падарожжы пана Кляксы» — польскай дзіцячай класікі. Таксама пісаў пацешныя дзіцячыя вершы: «Kaczka dziwaczka», «Psie smutki». Яго верш пра жука («W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie» — «У Шчэбжэшыне жук гудзе ў чароце») — адна з самых цяжкіх для вымаўлення фраз па-польску. Перакладаў на польскую Пушкіна і Чэхава.

«Тры колеры» адсылаюць да колераў сцяга Францыі і ідэалаў рэвалюцыі: свабода (Сіні), роўнасць (Белы), братэрства (Чырвоны).

«Czerwone Gitary» — рок-гурт, заснаваны ў 1965 годзе ў Гданьску, — адзін з найважнейшых у гісторыі польскай музыкі.

Ян Бжэхва напісаў культавую серыю пра пана Кляксу — класіку польскай дзіцячай літаратуры.

Тувім напісаў «Паравоз» (Lokomotywa), «Птушынае радыё» і «Азбуку» — культавыя вершы для дзяцей.

Ажэшка жыла ў Гродне і пісала пра жыццё шляхты на берагах Нёмана — яе галоўны раман «Над Нёманам».

Шпільман быў таксама кампазітарам і арганізатарам Міжнароднага песеннага фестывалю ў Сопаце.

Рамантызм (Міцкевіч, Славацкі), Пазітывізм (Прус, Сянкевіч, Ажэшка) і Маладая Польшча (Выспянскі, Жаромскі).

Уладзіслаў Шпільман быў выдатным польскім піяністам і кампазітарам. Падчас Другой сусветнай вайны цудам выжыў у руінах Варшавы, хаваючыся пасля ліквідацыі гета. Яго аўтабіяграфічная кніга «Піяніст» (1946) стала асновай узнагароджанага фільма Рамана Паланскага 2002 года (Залатая пальмавая галінка ў Канах, «Оскар» для Эдрыяна Броўдзі). Шпільман выжыў, у прыватнасці, дзякуючы дапамозе нямецкага афіцэра Вільма Хозенфельда.

Юліян Тувім (1894–1953) — выдатны польскі паэт і перакладчык. Напісаў культавыя вершы для дзяцей: «Паравоз», «Птушынае радыё», «Азбука». Перакладаў на польскую «Слова пра паход Ігаравы», паэзію Пушкіна, Маякоўскага, Пастэрнака. Вядомы своеасаблівым гумарам і частай гульнёй слоў. Быў адным з самых папулярных паэтаў міжваеннага дваццацігоддзя.

Эліза Ажэшка (1841–1910) — выдатная польская пісьменніца эпохі пазітывізму. Яе найважнейшы раман «Над Нёманам» апісвае жыццё шляхты на берагах Нёмана (у раёне Гродна). Таксама напісала «Хам» і «Дзюрдзі». Жыла ў Гродне, дзе знаходзіцца яе дом-музей. Пісала па-польску пра мясцовых жыхароў — беларускіх сялян.

Уладзіслаў Шпільман (1911–2000) — польскі кампазітар, піяніст і аранжыроўшчык. Перажыў вайну ў разбуранай Варшаве — яго ўспаміны сталі асновай фільма Паланскага «Піяніст» («Оскар» за рэжысуру). Шпільман таксама быў арганізатарам Міжнароднага песеннага фестывалю ў Сопаце — аднаго з найбуйнейшых музычных фестываляў Еўропы.

Рамантызм (1822–1863): Міцкевіч, Славацкі, Норвід — барацьба за незалежнасць. Пазітывізм (1863–1890): Прус («Лялька», «Фараон»), Ажэшка («Над Нёманам»), Сянкевіч — арганічная праца пасля паражэння паўстання. Маладая Польшча (1890–1918): Выспянскі («Вяселле»), Жаромскі — мадэрнізм. Гэтыя тры эпохі сфарміравалі польскую культурную ідэнтычнасць.

«W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie» — з верша пра жука, самая цяжкая фраза па-польску.

Тувім перакладаў «Слова пра паход Ігаравы», паэзію Пушкіна, Маякоўскага і Пастэрнака.

Войцех Косак спецыялізаваўся на батальных сцэнах напалеонаўскіх войнаў і выявах коней. Ён таксама быў сааўтарам Рацлавіцкай панарамы.

Баляслаў Прус напісаў раманы «Лялька» (лічыцца адным з лепшых польскіх раманаў) і «Фараон».

Алтар у Марыяцкім касцёле ў Кракаве — праца Віта Ствоша (Файта Штоса), нямецкага скульптара. Гэта самы вялікі гатычны алтар у Еўропе.

Дзень польскай навукі адзначаюць 19 лютага ў гонар Мікалая Каперніка, які нарадзіўся ў гэты дзень у 1473 годзе ў Торуні.

Квасьніца — рэгіянальны суп з квашанай капусты, папулярны на Падгаллі. Яго гатуюць са свінымі рэбрамі і спецыямі.

Бульбяная бабка — традыцыйная польская страва з цёртай бульбы, запечанай у духоўцы з беконам і цыбуляй. Папулярная на ўсходзе Польшчы.