Гісторыя Польшчы

Хрышчэнне Польшчы ў 966 годзе — адна з найважнейшых падзей у гісторыі краіны. Мешка I, першы гістарычны кіраўнік Польшчы з дынастыі П'ястаў, прыняў хрышчэнне праз Чэхію. Яго жонка Дабрава (Дуброўка) была чэшскай князёўнай, якая адыграла ключавую ролю ў хрысціянізацыі Польшчы. Дзякуючы хрышчэнню Польшча ўвайшла ў кола заходнееўрапейскай цывілізацыі.

Баляслаў I Храбры быў сынам Мешкі I і першым каранаваным каралём Польшчы. Каранацыя адбылася ў 1025 годзе, усяго за некалькі месяцаў да яго смерці. Падчас яго праўлення Польшча значна пашырыла свае тэрыторыі. Ён быў моцным кіраўніком, які пабудаваў магутную дзяржаву і заслужыў павагу ва ўсёй Еўропе.

Грунвальдская бітва (15 ліпеня 1410 года) — адна з найбуйнейшых бітваў сярэднявечнай Еўропы. Аб'яднаныя сілы Каралеўства Польскага пад камандаваннем Уладзіслава II Ягайлы і Вялікага Княства Літоўскага разграмілі Тэўтонскі ордэн. У бітве загінуў вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген. Перамога зламала магутнасць крыжакоў.

Хрышчэнне Польшчы адбылося ў 966 годзе пры праўленні Мешкі I.

Мешка I, першы гістарычны кіраўнік Польшчы з дынастыі П'ястаў, прыняў хрышчэнне ў 966 годзе.

Дабрава (Дуброўка) была чэшскай князёўнай, якая адыграла ключавую ролю ў хрысціянізацыі Польшчы.

Баляслаў I Храбры стаў першым каранаваным каралём Польшчы ў 1025 годзе.

Грунвальдская бітва адбылася 15 ліпеня 1410 года.

Пад Грунвальдам у 1410 годзе польска-літоўскія войскі разграмілі Тэўтонскі ордэн.

Канстытуцыя 3 мая прынята ў 1791 годзе.

Канстытуцыя 3 мая (1791) была другой у свеце пасля Канстытуцыі ЗША (1787).

Польшча здабыла незалежнасць 11 лістапада 1918 года.

Юзэф Пілсудскі стаў Начальнікам дзяржавы 11 лістапада 1918 года.

Польшчы не было на карце з 1795 года (III падзел) да 1918 года — гэта значыць 123 гады.

Другая сусветная вайна пачалася 1 верасня 1939 года нападам Германіі на Польшчу.

Польшча страціла каля 6 мільёнаў грамадзян, у тым ліку 3 мільёны польскіх яўрэяў.

17 верасня 1939 года Савецкі Саюз атакаваў Польшчу з усходу.

11 лістапада — Нацыянальнае свята незалежнасці — гадавіна здабыцця незалежнасці ў 1918 годзе.

Мешка I паходзіў з дынастыі П'ястаў — першай польскай каралеўскай дынастыі.

Баляслава Храбрага каранавалі як караля Польшчы ў 1025 годзе.

Канстытуцыя 3 мая 1791 года была першай сучаснай канстытуцыяй у Еўропе і другой у свеце пасля Канстытуцыі ЗША (1787). Яе прыняў Чатырохгадовы сейм. Яна ўводзіла падзел улад, скасоўвала liberum veto і давала больш правоў мяшчанам. 3 мая сёння — адно з найважнейшых дзяржаўных святаў Польшчы.

11 лістапада 1918 года Польшча здабыла незалежнасць пасля 123 гадоў адсутнасці на карце Еўропы (з III падзелу ў 1795 годзе). Юзэф Пілсудскі стаў Начальнікам дзяржавы. Гэтая дата звязана з заканчэннем Першай сусветнай вайны. 11 лістапада — Нацыянальнае свята незалежнасці ў Польшчы.

Другая сусветная вайна пачалася 1 верасня 1939 года нападам Германіі на Польшчу. 17 верасня Савецкі Саюз атакаваў Польшчу з усходу. Польшча страціла каля 6 мільёнаў грамадзян, у тым ліку 3 мільёны польскіх яўрэяў, забітых падчас Халакосту. Варшава была разбурана больш чым на 80%. Вайна скончылася ў 1945 годзе.

Грунвальдская бітва адбылася пад камандаваннем караля Уладзіслава II Ягайлы.

3 мая — дзяржаўнае свята, прысвечанае прыняццю Канстытуцыі 3 мая 1791 года.

1 верасня 1939 года гітлераўская Германія напала на Польшчу, што стала пачаткам Другой сусветнай вайны.

Хрышчэнне Польшчы адбылося ў 966 годзе пры праўленні Мешкі I. Мешка прыняў хрысціянства з Чэхіі, а яго жонкай была чэшская князёўна Дабрава.

Баляслава Храбрага каранавалі каралём Польшчы ў 1025 годзе ў Гнезненскім саборы. Ён быў першым польскім кіраўніком з каралеўскім тытулам.

Грунвальдская бітва адбылася 15 ліпеня 1410 года. Аб'яднаныя польска-літоўскія сілы разграмілі Тэўтонскі ордэн. Гэта адна з найважнейшых перамог у гісторыі Польшчы.

Абаронай манастыра на Яснай Гуры ў Чэнстахове ў 1655 годзе кіраваў святар Аўгусцін Кардэцкі. Гэтая абарона стала сімвалам польскага супраціву.

Польскімі войскамі ў бітве пад Венай у 1683 годзе камандаваў кароль Ян III Сабескі. Ён разграміў армію Асманскай імперыі і выратаваў Вену ад турэцкай аблогі.

Падзелы Польшчы ажыццявілі Расія, Прусія і Аўстрыя. I падзел — 1772, II падзел — 1793, III падзел — 1795. Пасля III падзелу Польшча знікла з карты на 123 гады.

Канстытуцыя 3 мая прынята 3 мая 1791 года. Гэта была першая канстытуцыя ў Еўропе і другая ў свеце (пасля амерыканскай). Яна скасавала liberum veto і ўвяла падзел улад.

Польшча здабыла незалежнасць 11 лістапада 1918 года, пасля заканчэння Першай сусветнай вайны. Начальнікам дзяржавы стаў Юзэф Пілсудскі.

Варшаўскае паўстанне пачалося 1 жніўня 1944 года а 17:00 (гадзіна «W») і доўжылася 63 дні. Ім кіравала Армія Краёва пад камандаваннем генерала Тадэвуша Бур-Камароўскага.

«Салідарнасць» створана ў жніўні 1980 года на Гданьскай суднаверфі. Яе лідарам быў Лех Валенса. Гэта быў першы незалежны прафсаюз у камуністычным блоку.

У 1989 годзе адбыліся перамовы Круглага стала, якія прывялі да канца камунізму ў Польшчы. Тадэвуш Мазавецкі стаў першым некамуністычным прэм'ер-міністрам.

Польшча ўступіла ў НАТА (Арганізацыю Паўночнаатлантычнай дамовы) у 1999 годзе разам з Чэхіяй і Венгрыяй.

Польшча ўступіла ў Еўрапейскі саюз 1 мая 2004 года.

Гнезненскі з'езд у 1000 годзе — сустрэча імператара Атона III з Баляславам Храбрым ля магілы св. Войцеха ў Гнезне. Імператар усклаў на галаву Храбрага сваю імператарскую карону і падарыў яму копію Кап'я св. Маўрыкія. Былі створаны арцыбіскупства ў Гнезне і біскупствы ў Кракаве, Вроцлаве і Калабжэгу. З'езд азначаў прызнанне Польшчы імперыяй.

Князь Конрад I Мазавецкі ў 1226 годзе запрасіў Тэўтонскі ордэн у Польшчу на дапамогу ў барацьбе з язычніцкімі плямёнамі прусаў. Крыжакі асталяваліся на Хелмінскай зямлі і стварылі магутную ордэнскую дзяржаву. З часам яны сталі галоўнай пагрозай для Польшчы і Літвы. Рашэнне Конрада лічыцца адной з найвялікшых палітычных памылак у гісторыі Польшчы.

Кракаўская акадэмія, заснаваная ў 1364 годзе Казімірам III Вялікім, — найстарэйшы ўніверсітэт Польшчы і адзін з найстарэйшых у Еўропе. Казімір Вялікі — адзіны польскі кароль з мянушкай «Вялікі». Кажуць, што ён «застаў Польшчу драўлянай, а пакінуў мураванай». Адноўлены ў 1400 годзе дзякуючы каралеве Ядвізе, універсітэт атрымаў назву Ягелонскі.

Крэўская унія (1385) — пагадненне, паводле якога вялікі князь літоўскі Уладзіслаў Ягайла ажаніўся з польскай каралевай Ядвігай і прыняў хрышчэнне. Літву хрысціянізавалі, а Ягайла стаў каралём Польшчы. Унія аб'яднала дзве найбуйнейшыя дзяржавы рэгіёна ў саюз супраць Тэўтонскага ордэна. Яна паклала пачатак дынастыі Ягелонаў.

На Гнезненскім з'ездзе ў 1000 годзе імператар Атон III сустрэўся з Баляславам Храбрым, прызнаўшы Польшчу.

Конрад I Мазавецкі запрасіў Тэўтонскі ордэн у Польшчу ў 1226 годзе.

Крыжакоў запрасілі для барацьбы з язычніцкімі плямёнамі прусаў.

Кракаўскую акадэмію (будучы Ягелонскі ўніверсітэт) заснаваў Казімір III Вялікі.

Кракаўская акадэмія цяпер называецца Ягелонскі ўніверсітэт — найстарэйшы ўніверсітэт Польшчы.

Пра Казіміра Вялікага кажуць, што ён «застаў Польшчу драўлянай, а пакінуў мураванай».

Крэўская унія (1385) аб'яднала Польшчу і Літву — Ягайла ажаніўся з Ядвігай і стаў каралём Польшчы.

У выніку Люблінскай уніі (1569) узнікла Рэч Паспалітая Абодвух Народаў — Польшча і Літва.

Жыгімонт III Ваза перанёс сталіцу з Кракава ў Варшаву ў 1596 годзе.

Сталіцу перанеслі з Кракава ў Варшаву ў 1596 годзе.

XVI стагоддзе — гэта «залаты век» Польшчы — перыяд росквіту культуры, навукі і рэлігійнай цярпімасці.

Варшаўская канфедэрацыя (1573) гарантавала свабоду веравызнання — Польшчу называлі «дзяржавай без вогнішчаў».

Люблінская унія (1569) ператварыла персанальную унію ў рэальную — узнікла Рэч Паспалітая Абодвух Народаў.

Кракаўскую акадэмію аднавілі ў 1400 годзе дзякуючы каралеве Ядвізе.

Пасля Люблінскай уніі Варшава была размешчана больш цэнтральна — бліжэй да Літвы.

Казімір III Вялікі — адзіны польскі кароль з мянушкай «Вялікі».

Грунвальдская бітва (15 ліпеня 1410) — адна з найбуйнейшых бітваў сярэднявечнай Еўропы, у якой удзельнічала каля 185 000 воінаў. Аб'яднаныя польска-літоўскія сілы пад камандаваннем Уладзіслава II Ягайлы перамаглі армію Тэўтонскага ордэна. У бітве загінуў вялікі магістр Ульрых фон Юнгінген.

Канстытуцыю 3 мая прыняў у 1791 годзе Чатырохгадовы сейм. Яна стала першай канстытуцыяй у Еўропе і другой у свеце (пасля ЗША). Яна дала грамадзянскія свабоды і пацвердзіла палітычную незалежнасць жыхароў Рэчы Паспалітай. Яе прыняцце прывяло да Другога падзелу Польшчы — Расія і Прусія палічылі яе пагрозай.

Св. Войцех, пражскі біскуп, у 997 годзе распачаў місію хрысціянізацыі язычніцкіх прускіх плямёнаў на поўначы Польшчы. З яго ініцыятывай звязваюць узнікненне Гданьска. Забіты падчас місіі, ён быў абвешчаны першым польскім святым. Яго мошчы перанеслі ў Гнезна, дзе праз 3 гады заснавалі першае арцыбіскупства.

Гнезненскі з'езд у 1000 годзе — гістарычная сустрэча Баляслава Храбрага з імператарам Атонам III ля магілы св. Войцеха ў Гнезне. Імператар прызнаў суверэнітэт Польшчы, і была заснавана Гнезненская мітраполія — першы царкоўны цэнтр у Польшчы.

Люблінская унія (1569) ператварыла існуючую персанальную унію Польшчы і Літвы ў рэальную. Узнікла Рэч Паспалітая Абодвух Народаў з агульным сеймам, агульнай знешняй палітыкай і агульнай валютай. Гэта была адна з найбуйнейшых і самых населеных дзяржаў тагачаснай Еўропы. Унія праіснавала да падзелаў у XVIII стагоддзі.

У 1596 годзе кароль Жыгімонт III Ваза перанёс сталіцу Польшчы з Кракава ў Варшаву. Прычынай было больш цэнтральнае размяшчэнне Варшавы пасля Люблінскай уніі — горад знаходзіўся бліжэй да Літвы. Аднак Кракаў застаўся горадам каранацыі польскіх каралёў. Калона Жыгімонта III на Замкавай плошчы ў Варшаве — найстарэйшы свецкі помнік сталіцы.

XVI стагоддзе — перыяд найвышэйшага росквіту Рэчы Паспалітай, які называюць «залатым векам». Польшча тады была адной з найбуйнейшых і самых талерантных дзяржаў Еўропы. У 1573 годзе быў прыняты акт Варшаўскай канфедэрацыі, які гарантаваў свабоду веравызнання. Квітнелі літаратура (Ян Каханоўскі), навука (Мікалай Капернік) і мастацтва. Польшчу называлі «дзяржавай без вогнішчаў».

Ягайла прыняў каталіцкае хрышчэнне — умовай Крэўскай уніі было прыняцце хрысціянства Літвой.

Атон III усклаў на Храбрага імператарскую карону і падарыў копію Кап'я св. Маўрыкія.

Калона Жыгімонта III Вазы на Замкавай плошчы — найстарэйшы свецкі помнік Варшавы.

Крэўская унія паклала пачатак дынастыі Ягелонаў на польскім троне.

Мешка I прыняў хрысціянства з Чэхіі. Яго жонка Дабрава была чэшскай князёўнай і адыграла важную ролю ў хрысціянізацыі Польшчы.

У 1000 годзе адбыўся Гнезненскі з'езд — сустрэча Баляслава Храбрага з імператарам Атонам III. З'езд умацаваў пазіцыі Польшчы ў Еўропе.

Кракаўскую акадэмію (цяперашні Ягелонскі ўніверсітэт) заснаваў Казімір III Вялікі ў 1364 годзе. Гэта найстарэйшы польскі ўніверсітэт.

Крэўская унія 1385 года — пагадненне паміж Польшчай і Літвой, накіраванае супраць агульнага ворага — крыжакоў. Вялікі князь літоўскі Ягайла прыняў хрышчэнне і ажаніўся з польскай каралевай Ядвігай.

У выніку Люблінскай уніі 1569 года ўзнікла Рэч Паспалітая Абодвух Народаў — аб'яднаная польска-літоўская дзяржава, адна з найбуйнейшых у тагачаснай Еўропе.

Словы гімна «Мазурка Дамброўскага» напісаў Юзэф Выбіцкі ў 1797 годзе для Польскіх легіёнаў у Італіі, якімі камандаваў генерал Ян Генрык Дамброўскі.

15 жніўня 1920 года адбылася Варшаўская бітва, названая «Цудам на Вісле». Польскія войскі разграмілі бальшавіцкую армію, абараніўшы незалежнасць Польшчы і Еўропу ад камунізму.

Пакт Молатава — Рыбентропа (23 жніўня 1939) — тайнае пагадненне паміж гітлераўскай Германіяй і СССР пра падзел Усходняй Еўропы, у тым ліку Польшчы. Ён адкрыў шлях да пачатку Другой сусветнай вайны.

Караль Вайтыла стаў Папам Рымскім у 1978 годзе, прыняўшы імя Ян Павел II. Ён быў першым палякам і першым папам не з Італіі больш чым за 400 гадоў.

Ваеннае становішча ў Польшчы ўвёў 13 снежня 1981 года генерал Войцех Ярузельскі. Яго мэтай было задушэнне руху «Салідарнасць».

Першыя цалкам дэмакратычныя прэзідэнцкія выбары адбыліся ў 1990 годзе. Іх выйграў Лех Валенса — лідар «Салідарнасці».

Конрад Мазавецкі ў 1226 годзе запрасіў у Польшчу Тэўтонскі ордэн на дапамогу ў заваяванні язычнікаў-прусаў. З часам крыжакі набралі сілу і сталі пагрозай для Польшчы, што прывяло да вайны, якая завяршылася Грунвальдскай бітвай у 1410 годзе.

Казімір III Вялікі (1310–1370) — апошні кароль з дынастыі П'ястаў. Вядомы прымаўкай «застаў Польшчу драўлянай, а пакінуў мураванай» — пашырыў Вавель і пабудаваў шмат замкаў. У 1364 годзе заснаваў Кракаўскі (Ягелонскі) універсітэт — першую польскую ВНУ.

12 верасня 1683 года кароль Ян III Сабескі на чале аб'яднаных польска-аўстрыйска-нямецкіх сіл разграміў армію Асманскай імперыі пад Венай. Гэта была адна з найбуйнейшых кавалерыйскіх бітваў у гісторыі — знакамітая атака польскіх гусараў. Сабескі напісаў жонцы Марысеньцы знакамітыя словы: «Бог і Гасподзь наш навекі благаслаўлёны даў перамогу і славу народу нашаму». Бітва паклала канец турэцкай экспансіі ў Еўропе.

Барская канфедэрацыя (1768–1772) — канфедэрацыя польскай шляхты, заснаваная ў Бары на Падоллі. Была накіравана супраць узрастаючага ўплыву Расійскай імперыі і ўмяшання імператрыцы Кацярыны II ва ўнутраныя справы Польшчы. Канфедэраты змагаліся ў абарону каталіцкай веры і суверэнітэту дзяржавы. Паражэнне канфедэрацыі непасрэдна прывяло да I падзелу Польшчы ў 1772 годзе.

Першы падзел Польшчы адбыўся 5 жніўня 1772 года. Расія, Прусія і Аўстрыя забралі агулам каля 30% тэрыторыі Рэчы Паспалітай. Расія атрымала ўсходнія Інфлянты і частку Беларусі, Прусія — Вармію і Гданьскае Памор'е (без Гданьска), Аўстрыя — паўднёвую Малапольшчу са Львовам (Галіцыя). Падзел стаў шокам для польскага грамадства і прывёў да рэформаў.

Другі падзел Польшчы (1793) ажыццявілі Расія і Прусія (без удзелу Аўстрыі). Расія захапіла цэнтральную Беларусь і Правабярэжную Украіну, а Прусія — Вялікапольшчу з Познанню і частку Мазовіі. Падзел адбыўся пасля прайгранай вайны з Расіяй у абарону Канстытуцыі 3 мая. Таргавіцкая канфедэрацыя, якая складалася з магнатаў — праціўнікаў рэформаў, паклікала Расію на дапамогу.

Кароль Ян III Сабескі разграміў армію Асманскай імперыі пад Венай 12 верасня 1683 года.

I падзел Польшчы ажыццявілі Расія, Прусія і Аўстрыя ў 1772 годзе.

Пры I падзеле (1772) Расія, Прусія і Аўстрыя забралі агулам каля 30% тэрыторыі Рэчы Паспалітай.

У II падзеле ўдзельнічалі Расія і Прусія. Аўстрыя ўдзелу не брала.

III падзел Польшчы адбыўся ў 1795 годзе — Польшча знікла з карты на 123 гады.

Паўстаннем Касцюшкі кіраваў Тадэвуш Касцюшка, які прыняў прысягу на Рынкавай плошчы Кракава.

Касінеры — сяляне, узброеныя косамі, якія ваявалі ў паўстанні Касцюшкі, у тым ліку пад Рацлавіцамі.

Генерал Ян Генрык Дамброўскі стварыў Польскія легіёны ў Італіі на баку Напалеона.

Юзэф Выбіцкі напісаў «Песню Польскіх легіёнаў у Італіі», вядомую як «Мазурка Дамброўскага».

Першыя словы гімна: «Яшчэ Польшча не загінула, пакуль мы жывём» (Jeszcze Polska nie zginęła, kiedy my żyjemy).

Барская канфедэрацыя — узброенае выступленне шляхты супраць расійскага ўплыву і ўмяшання Кацярыны II.

Таргавіцкая канфедэрацыя — здрада магнатаў, якія выступілі супраць Канстытуцыі 3 мая і паклікалі на дапамогу Расію.

Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (кіраваў у 1764–1795) — апошні кароль Польшчы.

Панятоўскі заснаваў Рыцарскую школу (Кадэцкі корпус) — адну з найважнейшых ваенных навучальных устаноў.

Сабескі напісаў: «Бог і Гасподзь наш навекі благаслаўлёны даў перамогу і славу народу нашаму».

Пераможная бітва пад Рацлавіцамі (4 красавіка 1794) — касінеры адолелі расійскую артылерыю.

Версальская дамова, падпісаная 28 чэрвеня 1919 года, фармальна пацвердзіла незалежнасць Польшчы і вызначыла яе заходнюю мяжу. Дэлегатам Польшчы на мірнай канферэнцыі ў Парыжы быў Раман Дмоўскі, які падпісаў дамову. Польшча вярнулася на карту Еўропы пасля 123 гадоў няволі (падзелаў: 1795–1918).

Варшаўская бітва (жнівень 1920) — вырашальная бітва польска-бальшавіцкай вайны. Добраахвотніцкая армія генерала Юзэфа Галера сабрала ў Варшаве 30 000 добраахвотнікаў за адзін тыдзень. Перамога Польшчы ўберагла Еўропу ад экспансіі камунізму. Яе называюць «Цудам на Вісле».

Люблінская унія (1569) аб'яднала Каралеўства Польскае і Вялікае Княства Літоўскае ў Рэч Паспалітую Абодвух Народаў — найбуйнейшую дзяржаву тагачаснай Еўропы. У яе склад увайшла таксама Украіна. Агульная дзяржава мела адзіны Сейм, валюту і знешнюю палітыку.

У 1652 годзе была ўведзена сістэма liberum veto — права кожнага дэпутата Сейма сарваць пасяджэнне і ануляваць прынятыя рашэнні адным голасам. Гэты сімвал шляхецкай «залатой вольнасці» на практыцы рабіў немагчымай нармальную працу Сейма і спрыяў заняпаду дзяржавы.

Шведскі патоп (1655–1660) — Карл X заняў Кракаў і Варшаву (загінула 80% жыхароў). Пераломным момантам стала гераічная абарона Яснай Гуры ў Чэнстахове — яна выстаяла дзякуючы заступніцтву Багародзіцы. Чэнстахоўскую Мадонну каранавалі Каралевай Польшчы. Мір заключылі ў Оліве ў 1660 годзе.

Вестэрплатэ — паўвостраў у Гданьску, дзе размяшчаўся польскі Ваенны транзітны склад. 1 верасня 1939 года нямецкі лінкор «Шлезвіг-Гальштэйн» адкрыў агонь па Вестэрплатэ, пачаўшы Другую сусветную вайну. Гарнізон — каля 200 салдат пад камандаваннем маёра Генрыка Сухарскага — абараняўся 7 дзён супраць шматкроць мацнейшых нямецкіх сіл. Абарона Вестэрплатэ стала сімвалам польскага гераізму і супраціву.

У адрозненне ад Расіі і краін былога СССР, Польшча не адзначае 9 мая. Хоць канец вайны прынёс вызваленне ад нацыстаў, для палякаў ён таксама азначаў: поўнае разбурэнне сталіцы (Варшава ляжала ў руінах), страту ўсходніх тэрыторый (Львоў, Вільня, Гродна), навязаны камуністычны ўрад і савецкі кантроль, які доўжыўся да 1989 года. «Вызваленая» Польшча страціла суверэнітэт на 45 гадоў.

Паўстанне Касцюшкі (1794) — нацыянальнае паўстанне пад правадырствам Тадэвуша Касцюшкі. 24 сакавіка 1794 года Касцюшка прыняў прысягу на Рынкавай плошчы Кракава як Найвышэйшы начальнік узброеных сіл народа. Самая вядомая бітва — пераможная бітва пад Рацлавіцамі (4 красавіка), дзе касінеры (сяляне, узброеныя косамі) перамаглі расійцаў. Паўстанне задушылі пасля паражэння пад Мацеёвіцамі.

Трэці падзел Польшчы (1795) азначаў поўны канец існавання Рэчы Паспалітай Абодвух Народаў. Расія, Прусія і Аўстрыя падзялілі паміж сабой астатнія польскія землі. Апошні кароль Польшчы Станіслаў Аўгуст Панятоўскі адрокся ад трона. Польшча знікла з карты Еўропы на 123 гады — да здабыцця незалежнасці 11 лістапада 1918 года.

У 1797 годзе генерал Ян Генрык Дамброўскі стварыў у Італіі Польскія легіёны на баку Напалеона Банапарта. Легіёны ваявалі з надзеяй, што Напалеон дапаможа аднавіць Польшчу. Юзэф Выбіцкі тады напісаў «Песню Польскіх легіёнаў у Італіі», вядомую як «Мазурка Дамброўскага», — цяпер дзяржаўны гімн Польшчы. Першыя словы: «Яшчэ Польшча не загінула, пакуль мы жывём».

Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (кіраваў у 1764–1795) — апошні кароль Польшчы. Яго абралі каралём дзякуючы падтрымцы імператрыцы Кацярыны II, з якой яго звязваў раман. Нягледзячы на залежнасць ад Расіі, ён быў мецэнатам культуры і навукі. Заснаваў Рыцарскую школу (Кадэцкі корпус) і падтрымліваў рэформы, у тым ліку Канстытуцыю 3 мая. Пасля III падзелу адрокся ад трона і памёр у Пецярбургу ў 1798 годзе.

Панятоўскі быў фаварытам імператрыцы Кацярыны II, якая дапамагла яму стаць каралём Польшчы.

Касцюшка прыняў прысягу 24 сакавіка 1794 года на Рынкавай плошчы Кракава.

Паражэнне Барскай канфедэрацыі непасрэдна прывяло да I падзелу Польшчы ў 1772 годзе.

Панятоўскі адрокся ад трона пасля III падзелу і памёр у Пецярбургу ў 1798 годзе.

Конрад Мазавецкі запрасіў крыжакоў у Польшчу ў 1226 годзе для барацьбы з язычнікамі-прусамі. Гэтае рашэнне мела сур'ёзныя наступствы для будучыні Польшчы.

Сталіцу Польшчы з Кракава ў Варшаву перанёс Жыгімонт III Ваза ў 1596 годзе.

XVI стагоддзе (шаснаццатае) называюць залатым векам Польшчы. Гэта быў перыяд росквіту культуры, навукі, эканомікі і палітычнай магутнасці Рэчы Паспалітай.

Шведскі патоп (1655–1660) — уварванне Швецыі ў Польшчу. Сімвалам супраціву стала абарона манастыра на Яснай Гуры ў Чэнстахове пад кіраўніцтвам святара Аўгусціна Кардэцкага. Завяршыўся Алівскім мірам.

Канстытуцыя 3 мая (1791) была першай канстытуцыяй у Еўропе і другой у свеце пасля амерыканскай. Яна скасавала liberum veto і ўвяла падзел улад.

III падзел Польшчы адбыўся ў 1795 годзе (Аўстрыя, Прусія, Расія). Польшча знікла з карты Еўропы на 123 гады — да здабыцця незалежнасці ў 1918 годзе.

Паўстанне Касцюшкі (1794) узначаліў Тадэвуш Касцюшка. Ён прыняў прысягу ў Кракаве і перамог у бітве пад Рацлавіцамі. Паўстанне было спробай абараніць незалежнасць пасля II падзелу.

Лістападаўскае паўстанне доўжылася ў 1830–1831 гадах і было накіравана супраць Расіі. Пасля яго задушэння пачалася Вялікая эміграцыя польскай інтэлігенцыі і дзеячаў мастацтва. Адной з гераінь паўстання была Эмілія Плятэр.

Студзеньскае паўстанне доўжылася ў 1863–1864 гадах і было накіравана супраць Расіі. Гэта было апошняе буйное польскае паўстанне ў XIX стагоддзі.

Катынскае злачынства (вясна 1940) — масавае забойства, учыненае НКУС, ахвярамі якога сталі каля 22 тысяч польскіх афіцэраў, паліцэйскіх і інтэлігенцыі. На працягу дзесяцігоддзяў СССР хаваў праўду пра гэтае злачынства.

Паўстанне ў Варшаўскім гета ўспыхнула 19 красавіка 1943 года. Гэта было ўзброенае выступленне яўрэяў супраць нямецкага плана ліквідацыі гета.

Пасля III падзелу ў 1795 годзе Польшча знікла з карты Еўропы на 123 гады — да здабыцця незалежнасці 11 лістапада 1918 года.

У 1683 годзе туркі ўварваліся ў Еўропу і дайшлі да Вены. Папа звярнуўся па дапамогу да Польшчы як да самай каталіцкай краіны. Ян III Сабескі з войскам выправіўся на дапамогу Вене і дапамог разбіць туркаў. Гэтая бітва спыніла экспансію Асманскай імперыі ў Еўропе.

Канстытуцыя 3 мая 1791 года, прынятая пры каралі Станіславе Аўгусце Панятоўскім, — першая канстытуцыя ў Еўропе і другая ў свеце (пасля Злучаных Штатаў). Яна ўстанавіла спадчыннасць трона і скасавала liberum veto. На жаль, не выратавала Польшчу ад падзелаў.

Тры падзелы Польшчы: I падзел (1772), II падзел (1793), III падзел (1795) — Расія, Прусія і Аўстрыя падзялілі паміж сабой тэрыторыю Польшчы. Пасля III падзелу Польшча знікла з карты свету на 123 гады. На падзеленых землях праводзілася актыўная палітыка дэпаланізацыі, але палякі стваралі найвялікшыя літаратурныя творы.

Liberum veto было сімвалам неабмежаванай шляхецкай свабоды. На практыцы яно рабіла немагчымай нармальную працу Сейма, бо адзін пасол мог заблакаваць усе рашэнні. Гэты прынцып быў адной з галоўных прычын аслаблення польскай дзяржавы і прывёў да падзелаў. Канстытуцыя 3 мая 1791 года скасавала liberum veto.

Лешак Бальцэровіч, міністр фінансаў ва ўрадзе Тадэвуша Мазавецкага, распрацаваў радыкальную праграму рэформаў, якую называюць «шокавай тэрапіяй». Рэформы ўключалі лібералізацыю цэн, прыватызацыю дзяржаўных прадпрыемстваў і стабілізацыю злотага. Хоць спачатку яны выклікалі рост беспрацоўя, у доўгатэрміновай перспектыве забяспечылі хуткі эканамічны рост Польшчы.

Уступленне ў НАТА (1999) і Еўрапейскі Саюз (2004) — адны з найважнейшых падзей навейшай гісторыі Польшчы. НАТА забяспечыла Польшчы ваенную бяспеку, а сяброўства ў ЕС адкрыла доступ да агульнага еўрапейскага рынку і структурных фондаў. Польшча стала адным з найбуйнейшых атрымальнікаў фондаў ЕС.

Ядвігу Анжуйскую каранавалі «каралём» (а не каралевай!) Польшчы ў 1384 годзе, калі ёй было ўсяго 10–11 гадоў. Яе шлюб з літоўскім вялікім князем Ягайлам у 1386 годзе быў часткай Крэўскай уніі (1385), дзякуючы якой Літва прыняла хрышчэнне. Ядвіга завяшчала свае каштоўнасці на аднаўленне Кракаўскага ўніверсітэта (Кракаўскай акадэміі, цяперашняга Ягелонскага). Памерла маладой, ва ўзросце каля 25 гадоў. У 1997 годзе яе кананізаваў папа Ян Павел II.

Пасля пагадненняў Круглага стала (1989) і часткова свабодных выбараў 4 чэрвеня 1989 года Сейм абраў Тадэвуша Мазавецкага прэм'ер-міністрам 24 жніўня 1989 года. Гэта быў пераломны момант у гісторыі Еўропы — першы некамуністычны кіраўнік урада ва Усходнім блоку. У яго ўрадзе Лешак Бальцэровіч правёў «шокавую тэрапію» эканамічнай трансфармацыі. Мазавецкі быў дзеячам «Салідарнасці», дарадцам Леха Валенсы і рэдактарам «Тыднёвіка Салідарнасць».

Пасля паражэння Лістападаўскага паўстання (1830–1831) каля 10 000 палякаў эмігравалі, пераважна ў Францыю. Сярод эмігрантаў былі найвялікшыя дзеячы польскай культуры: Адам Міцкевіч (напісаў «Пана Тадэвуша» і частку «Дзядоў» у Парыжы), Юліуш Славацкі, Фрыдэрык Шапэн (пасяліўся ў Парыжы, дзе стварыў большасць сваіх твораў), Цыпрыян Каміль Норвід. Вялікая эміграцыя стала цэнтрам польскага інтэлектуальнага і палітычнага жыцця. Эмігранты верылі ў уваскрашэнне Польшчы — адсюль польскі месіянізм.

Лістападаўскае паўстанне пачалося 29 лістапада 1830 года нападам падхаружых на Бельведэр — рэзідэнцыю вялікага князя Канстанціна ў Варшаве. Паўстанне доўжылася да кастрычніка 1831 года і скончылася паражэннем. Пасля яго задушэння пачалася Вялікая эміграцыя — тысячы палякаў (у тым ліку Шапэн, Міцкевіч) эмігравалі пераважна ў Францыю. Расія ліквідавала польскую аўтаномію і зачыніла Варшаўскі ўніверсітэт.

Эмілія Плятэр (1806–1831) — графіня з польскага роду літоўскага паходжання, гераіня Лістападаўскага паўстання. Як адна з нямногіх жанчын ваявала са зброяй у руках, камандуючы атрадам. Яе называюць «польскай Жаннай д'Арк». Памерла падчас адступлення пасля задушэння паўстання. Адам Міцкевіч увекавечыў яе ў вершы «Смерць палкоўніка», адным з самых вядомых вершаў польскага рамантызму.

Студзеньскае паўстанне пачалося 22 студзеня 1863 года і доўжылася да восені 1864 года — гэта было самае працяглае польскае паўстанне. Яно мела партызанскі характар — адбылося больш за 1200 сутычак. Паўстанне не мела аднаго вялікага камандзіра, але яго сімвалам з'яўляецца Рамуальд Траўгут — апошні дыктатар паўстання, якога расійцы павесілі на схілах Варшаўскай цытадэлі. Пасля паўстання наступілі рэпрэсіі: канфіскацыі маёмасці, ссылкі ў Сібір і русіфікацыя.

Падхаружыя атакавалі Бельведэр — рэзідэнцыю вялікага князя Канстанціна ў Варшаве.

Вялікая эміграцыя — масавая эміграцыя палякаў (у тым ліку Шапэна, Міцкевіча) пасля паражэння Лістападаўскага паўстання.

Эмілія Плятэр — графіня, гераіня Лістападаўскага паўстання, якую называюць «польскай Жаннай д'Арк».

Адам Міцкевіч увекавечыў Эмілію Плятэр у вершы «Смерць палкоўніка».

Рамуальд Траўгут быў апошнім дыктатарам Студзеньскага паўстання; яго павесілі на Цытадэлі.

Варшаўскую бітву (1920) называюць «Цудам на Вісле».

15 жніўня — Дзень Войска Польскага, прысвечаны Варшаўскай бітве 1920 года.

Камандзірам паўстання ў Варшаўскім гета быў Мардэхай Анелевіч.

Гадзіна «W» (17:00, 1 жніўня 1944) — момант пачатку Варшаўскага паўстання. «W» ад «Wolność» (свабода).

Варшаўскае паўстанне доўжылася 63 дні (1 жніўня — 2 кастрычніка 1944).

Камандзірам Варшаўскага паўстання быў генерал Тадэвуш Бур-Камароўскі, галоўны камендант Арміі Краёвай.

Катынскае злачынства — масавае забойства, учыненае ўвесну 1940 года НКУС у дачыненні да польскіх ваеннапалонных — афіцэраў, паліцэйскіх, чыноўнікаў і інтэлігенцыі. Усяго забілі каля 22 000 чалавек у Катыні, Харкаве, Цвяры і іншых месцах. СССР дзесяцігоддзямі хаваў праўду, вінавацячы немцаў. Праўду раскрылі ў 1990 годзе.

Вялікапольскае паўстанне пачалося 27 снежня 1918 года. Лозунгам да пачатку барацьбы стала «не трэба больш чакаць». Камандаваў Станіслаў Тачак, потым генерал Юзэф Доўбар-Мусніцкі. Добраахвотнікі вызвалілі рэгіён да сярэдзіны студзеня. Гэта адзінае цалкам пераможнае польскае паўстанне — дзякуючы яму Вялікапольшча вярнулася ў склад Польшчы.

Лістападаўскае паўстанне пачалося 29 лістапада 1830 года ў Варшаве як выступленне супраць расійскага панавання. Хоць яго задушылі на працягу года, яно выклікала Вялікую эміграцыю палякаў у Францыю і Вялікабрытанію. Карціна Арацыя Вернэ «Праметэй Польшчы» алегарычна адлюстроўвае крах паўстання.

ПНР (Польская Народная Рэспубліка) — польская дзяржава пасля Другой сусветнай вайны пад кантролем камуністаў з СССР. Першыя сакратары партыі: Баляслаў Берут, Уладзіслаў Гамулка, Эдвард Герак, Войцех Ярузельскі. Важныя падзеі: Познань 1956, Сакавік 1968, Снежань 1970, Жнівень 1980.

13 снежня 1981 года генерал Войцех Ярузельскі ўвёў ваеннае становішча ў Польшчы. Перасталі працаваць тэлефоны, не выходзілі газеты, увялі каменданцкую гадзіну. Многіх дзеячаў апазіцыі (у тым ліку Леха Валенсу) арыштавалі. Ваеннае становішча фармальна доўжылася да 1983 года.

Кароль Попель кіраваў у Крушвіцы над возерам Гопла. Яго жонка Герда намовіла яго атруціць дзядзькоў на баляванні. З целаў атручаных з'явіліся тысячы мышэй, якія пераследавалі Попеля. Ён схаваўся ў вежы на востраве, але мышы пераплылі возера і з'елі караля. Так скончылася легендарная дап'ястаўская дынастыя. «Мышыная вежа» ў Крушвіцы стаіць дагэтуль як сімвал гэтай легенды.

П'яст быў бедным калёснікам, які жыў з жонкай Жэпіхай у Крушвіцы. Падчас пастрыжын сына ён запрасіў у хату двух таямнічых вандроўнікаў і падзяліўся з імі ежай, нягледзячы на беднасць. Вандроўнікі ахрысцілі яго сына, назваўшы Зямовітам. Цудам ежа ў каморы не змяншалася. Калі жыхары шукалі новага кіраўніка пасля Попеля, яны абралі П'яста за шчодрасць і сумленнасць. Так узнікла дынастыя П'ястаў.

Вясна народаў — серыя рэвалюцый, якія ахапілі Еўропу ў 1848 годзе. На польскіх землях найбольш адчувальны ўплыў быў у аўстрыйскай частцы, дзе скасавалі паншчыну (прымусовую працу сялян на полі памешчыка). У тым жа годзе адкрылася першая чыгуначная зносіна паміж Варшавай і Венай. Палякі таксама ўдзельнічалі ў паўстаннях у Вялікапольшчы, але іх задушылі.

У лістападзе 1655 года, калі амаль усю Польшчу акупавалі шведы (Шведскі патоп), манастыр паўлінаў на Яснай Гуры ў Чэнстахове пад камандаваннем прыёра Аўгусціна Кардэцкага вытрымаў аблогу пераважных шведскіх сіл. Абарона доўжылася з 18 лістапада па 27 снежня 1655 года. Поспех прыпісалі заступніцтву Чэнстахоўскай Багародзіцы. Гэтая падзея стала пераломнай — палякі пачалі масава змагацца са шведамі. У 1656 годзе Ян Казімір даў Львоўскія абяцанні, абвясціўшы Багародзіцу Каралевай Польшчы.

Польска-бальшавіцкая вайна (1919–1921) — канфлікт паміж адроджанай Польшчай і Савецкай Расіяй. Бальшавікі хацелі перанесці рэвалюцыю на захад Еўропы праз Польшчу. Ключавым момантам была Варшаўская бітва ў жніўні 1920 года. Вайна завяршылася Рыжскім мірам (1921), які ўстанавіў усходнюю мяжу Польшчы. Польшча адстаяла сваю незалежнасць і спыніла экспансію камунізму.

Варшаўскую бітву (13–25 жніўня 1920 года) лічаць адной з найважнейшых бітваў сусветнай гісторыі. Названая «Цудам на Вісле», яна спыніла паход Чырвонай арміі на захад Еўропы. План контрнаступлення распрацаваў Юзэф Пілсудскі. 15 жніўня — дзень пачатку контрнаступлення — адзначаюць як Дзень Войска Польскага. Лорд Эдгар Д'Абернон назваў яе «18-й вырашальнай бітвай сусветнай гісторыі».

Паўстанне ў Варшаўскім гета пачалося 19 красавіка 1943 года. Гэта было найбуйнейшае ўзброенае выступленне яўрэяў супраць нямецкіх акупантаў падчас Другой сусветнай вайны. Камандзірам быў Мардэхай Анелевіч. Паўстанне доўжылася амаль месяц — да 16 мая. Немцы зраўнялі гета з зямлёй, узарваўшы, у тым ліку, Вялікую сінагогу. Большасць паўстанцаў загінулі або былі дэпартаваныя ў лагеры смерці.

Варшаўскае паўстанне пачалося 1 жніўня 1944 года а 17:00 (Гадзіна «W» ад «Wolność» — свабода). Камандзірам быў генерал Тадэвуш Бур-Камароўскі, галоўны камендант Арміі Краёвай. Паўстанне доўжылася 63 дні і скончылася капітуляцыяй 2 кастрычніка. Загінула каля 200 тысяч мірных жыхароў. Немцы сістэматычна разбуралі Варшаву, а Чырвоная армія стаяла на другім беразе Віслы і не дапамагла паўстанцам.

Польска-бальшавіцкая вайна завяршылася Рыжскім мірам у 1921 годзе.

У Варшаўскім паўстанні загінула каля 200 тысяч мірных жыхароў.

Станіслаў Аўгуст Панятоўскі (з 1764 г.) быў апошнім каралём Польшчы. Яго абралі пры падтрымцы Кацярыны II, фаварытам якой ён быў. Падчас яго праўлення адбыліся падзелы Польшчы.

Барская канфедэрацыя (1768) — узброенае паўстанне польскай шляхты, накіраванае супраць дамінавання Расіі і караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага.

Таргавіцкую канфедэрацыю (1792) стварылі польскія магнаты супраць Канстытуцыі 3 мая. Яна стала сінонімам нацыянальнай здрады і паслужыла падставай для II падзелу Польшчы.

Варшаўскім паўстаннем кіраваў генерал Тадэвуш Бур-Камароўскі, а праводзіла яго Армія Краёва (AK) — найбуйнейшая падпольная ваенная арганізацыя ў акупаванай Еўропе.

У 1025–1370 гадах у Польшчы кіравала дынастыя П'ястаў. Яе легендарным прарадзіцелем быў П'яст Калодзей. Апошнім каралём гэтай дынастыі быў Казімір Вялікі.

П'яст Калодзей — легендарны прарадзіцель дынастыі П'ястаў — першай польскай каралеўскай дынастыі. Паводле легенды, ён быў бедным земляробам, які прымаў у сябе анёлаў.

Версальская дамова (1919) завяршыла Першую сусветную вайну. Дзякуючы 13-му пункту Вільсана Польшча здабыла незалежнасць і міжнароднае прызнанне сваіх межаў.

Смаленская катастрофа адбылася 10 красавіка 2010 года. Самалёт з прэзідэнтам Лехам Качыньскім і 95 іншымі людзьмі разбіўся пад Смаленскам у Расіі. Усе, хто быў на борце, загінулі.

Варшаўскае паўстанне пачалося 1 жніўня 1944 года а 17:00, у так званую гадзіну «W» (ад слоў «Wybuch» — выбух або «Wolność» — свабода).

Вялікая эміграцыя — масавая эміграцыя польскай інтэлектуальнай і палітычнай эліты пасля задушэння Лістападаўскага паўстання (1830–1831). Эмігранты пасяліліся пераважна ў Францыі. Сярод іх былі Адам Міцкевіч і Фрыдэрык Шапэн.

Ігнацы Матушэўскі, міністр фінансаў, арганізаваў эвакуацыю каля 80 тон польскага золата ў верасні 1939 года падчас нацысцкага ўварвання. Золата перавезлі праз Румынію, Турцыю, Францыю і нарэшце ў Англію. Яго жонка, Галіна Канапацкая, была алімпійскай медалісткай.

Корпус аховы памежжа (KOP) стварыў 12 верасня 1924 года Уладзіслаў Сікорскі. Фарміраванне ахоўвала больш за дзве тысячы кіламетраў складанай усходняй мяжы Польшчы.

Станіслаў Аўгуст Панятоўскі быў апошнім манархам Рэчы Паспалітай. Ён памёр 12 лютага 1798 года ў Санкт-Пецярбургу. Яго парэшткі перанеслі ў кафедральны сабор Святога Яна Хрысціцеля ў Варшаве.

1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу без абвяшчэння вайны. Самая гераічная абарона ішла на Вестэрплатэ, дзе каля 200 польскіх салдат тыдзень абараняліся ад 4000 немцаў. 17 верасня СССР напаў на Польшчу ў адпаведнасці з пактам Рыбентропа — Молатава.

Увесну 1940 года па загадзе Сталіна 10 тысяч польскіх афіцэраў, узятых у палон у 1939 годзе, расстралялі ў Катынскім лесе пад Смаленскам. У 2010 годзе прэзідэнт Расіі перадаў Польшчы афіцыйныя дакументы з подпісам Сталіна. Катынь — адна з самых трагічных падзей польскай гісторыі.

Аўшвіц — гэта назва нацысцкага канцэнтрацыйнага лагера, а Асвенцым — назва польскага горада, у якім нацысты пабудавалі гэты лагер. У Польшчы строга адрозніваюць гэтыя дзве назвы! Аўшвіц = лагер, Асвенцым = свабодны горад у сучаснай Польшчы.

Перад смерцю ў 1138 годзе Баляслаў Крываўсты выдаў тэстамент, які падзяліў Польшчу паміж сынамі. Старэйшы сын (прынцэпс) атрымліваў сеньяральны ўдзел з Кракавам. Кожны сын кіраваў сваім удзелам. Гэтая ўдзельная раздробленасць доўжылася амаль 200 гадоў і аслабіла Польшчу. Уладзіслаў атрымаў Сілезію, Баляслаў Кучаравы — Мазовію, Мешка Стары — Вялікапольшчу.

Бітва пад Плоўцамі (27 верасня 1331) — сутычка войскаў караля Уладзіслава Лакетка з Тэўтонскім ордэнам. Войскі сыходзіліся тройчы. У вырашальны момант страла трапіла ў каня крыжацкага сцяганосца, і вялікі сцяг з чорным крыжам упаў. Знікненне сцяга выклікала паніку. Хоць стратэгічна бітва была нічыйнай, яна ўмацавала баявы дух польскіх войскаў. Лакетак вывеў з бітвы сына Казіміра (будучага Казіміра Вялікага).

Берасцейская унія 1596 года палягала ў тым, што частка праваслаўных біскупаў Рэчы Паспалітай прызнала вяршэнства папы, захаваўшы пры гэтым візантыйскі абрад (усходнюю літургію). Так узнікла Грэка-каталіцкая (уніяцкая) царква. Унія павінна была аб'яднаць хрысціян Рэчы Паспалітай, але на практыцы выклікала рэлігійныя канфлікты, асабліва ва Украіне. Грэка-каталіцкая царква існуе дагэтуль і асабліва моцная на захадзе Украіны.

Дзеючую Канстытуцыю Рэспублікі Польшча прыняў Нацыянальны сход 2 красавіка 1997 года, а зацвердзілі яе на ўсенародным рэферэндуме 25 мая 1997 года. Яна складаецца з прэамбулы і 13 раздзелаў, у тым ліку: I — Рэспубліка, II — Свабоды, правы і абавязкі чалавека і грамадзяніна, IV — Сейм і Сенат, V — Прэзідэнт РП, VI — Савет міністраў. Канстытуцыя гарантуе падзел улад (заканадаўчая, выканаўчая, судовая).

Гісторыю польскай дзяржаўнасці падзяляюць на тры Рэчы Паспалітыя. I Рэч Паспалітая (1569–1795) — Рэч Паспалітая Абодвух Народаў, ад Люблінскай уніі да III падзелу. II Рэч Паспалітая (1918–1939) — адроджаная польская дзяржава пасля Першай сусветнай вайны, да пачатку Другой сусветнай. III Рэч Паспалітая (з 1989) — дэмакратычная Польшча пасля падзення камунізму. Кожная з іх сімвалізуе адраджэнне польскай дзяржаўнасці.

Варшаўскае герцагства (1807–1815) стварыў Напалеон Банапарт паводле Тыльзіцкай дамовы. Гэта было падабенства польскай дзяржаўнасці ў перыяд падзелаў. Напалеон увёў Кодэкс Напалеона як дзеючае заканадаўства. Герцагства існавала пад пратэктаратам Францыі, а яго кіраўніком быў Фрыдрых Аўгуст I Саксонскі. Пасля паражэння Напалеона ў 1815 годзе на Венскім кангрэсе герцагства ліквідавалі і падзялілі.

16 кастрычніка 1978 года кардынала Караля Вайтылу з Кракава абралі папам рымскім, і ён прыняў імя Ян Павел II. Ён стаў першым папам не з Італіі за 455 гадоў і першым палякам на пасадзе святога Пятра. Яго пантыфікат (1978–2005) меў велізарны ўплыў на падзенне камунізму ў Цэнтральнай Еўропе. Знакамітыя словы падчас інаўгурацыі: «Не бойцеся!» Яго першае паломніцтва ў Польшчу ў 1979 годзе абудзіла дух свабоды.

У жніўні 1980 года на Гданьскай суднаверфі імя Леніна пачалася забастоўка пад кіраўніцтвам Леха Валенсы. Забастоўкі пашырыліся на ўсю Польшчу. 31 жніўня падпісалі Жнівеньскія пагадненні, якія далі права на стварэнне незалежных прафсаюзаў. Узнік НСП «Салідарнасць» — першы незалежны прафсаюз ва Усходнім блоку, які ў пікавы момант налічваў 10 мільёнаў членаў. Валенса атрымаў Нобелеўскую прэмію міру ў 1983 годзе.

I РП (1569–1795), II РП (1918–1939), III РП (з 1989).

Варшаўскае герцагства створана паводле Тыльзіцкай дамовы (1807), заключанай Напалеонам.

Кіраўніком Варшаўскага герцагства быў Фрыдрых Аўгуст I Саксонскі.

Караля Вайтылу абралі папам 16 кастрычніка 1978 года.

Ян Павел II сказаў: «Не бойцеся!» («Non abbiate paura!»).

НСП «Салідарнасць» у пікавы момант налічваў 10 мільёнаў членаў.

Ваеннае становішча ўвялі 13 снежня 1981 года.

Тадэвуш Мазавецкі стаў першым некамуністычным прэм'ер-міністрам 24 жніўня 1989 года.

Пасяджэнні Круглага стала праходзілі з 6 лютага па 5 красавіка 1989 года.

Польшча ўступіла ў Еўрапейскі саюз 1 мая 2004 года.

Дзеючая Канстытуцыя РП прынята 2 красавіка 1997 года.

Забастоўкі ў жніўні 1980 года пачаліся на Гданьскай суднаверфі імя Леніна.

Аўгустоўская аблава (ліпень 1945) — найбуйнейшае злачынства супраць палякаў пасля Другой сусветнай вайны. Савецкія войскі і НКУС арыштавалі больш за 7000 чалавек у Сувалкаўскім рэгіёне. 592 чалавекі зніклі бясследна — іх лёс і месца пахавання невядомыя дагэтуль. Яе называюць «малой Катынню».

16 снежня 1981 года, падчас ваеннага становішча, адбылася «пацыфікацыя» шахты «Вуек» — самая крывавая падзея таго перыяду. Загінулі 9 шахцёраў, больш за 20 былі паранены. Раней, у снежні 1970 года, рабочыя на ўзбярэжжы пратэставалі супраць павышэння цэн — камуністычныя ўлады жорстка задушылі дэманстрацыі.

10 лютага 1940 года пачалася першая масавая дэпартацыя палякаў у Сібір сіламі НКУС. Дэпартавалі каля 140 000 польскіх грамадзян — сем'і ваенных, чыноўнікаў і чыгуначнікаў з усходніх тэрыторый Польшчы. Многія загінулі ў дарозе, тысячы так і не вярнуліся.

Акцыя каля Арсенала (26 сакавіка 1943) — адна з найважнейшых узброеных акцый польскага падполля ў акупаванай Варшаве. Атрад пад камандаваннем Станіслава Бралеўскага «Оршы» вызваліў зняволеных сярод белага дня. Акцыя доўжылася каля 10 хвілін і стала легендай польскага руху супраціву.

Вясна 1943 — паўстанне ў Варшаўскім гета: яўрэі пры дапамозе Арміі Краёвай паўсталі супраць немцаў. Гета спалілі. Жнівень 1944 — Варшаўскае паўстанне: уся Варшава паўстала супраць немцаў, разлічваючы на дапамогу Чырвонай арміі. СССР не дапамог. Паўстанне доўжылася 2 месяцы, Варшаву разбамбілі.

У Польшчы не святкуюць 9 мая, бо палякі ўспрымаюць канец Другой сусветнай вайны як сваё паражэнне, а не перамогу: з цалкам разбуранай сталіцай, значна ўрэзанай тэрыторыяй на ўсходзе і пад поўным кантролем Савецкага Саюза.

У 1610 годзе гетман Станіслаў Жулкеўскі разграміў маскоўскія войскі ў бітве пад Клушынам. Маскоўскага цара скінулі, а баяры абралі царом польскага каралевіча Уладзіслава IV. Гэта быў пік магутнасці Рэчы Паспалітай. Аднак неўзабаве Польшча панесла велізарныя выдаткі на войны з казакамі, шведамі і туркамі, якія спустошылі вялікія тэрыторыі краіны.

Вялікая Паўночная вайна (1700–1721) — канфлікт, у якім Рэч Паспалітая стала на бок Расіі і Саксоніі супраць Швецыі. Вайна спустошыла польскія землі і прывяла да значнага аслаблення дзяржавы. У выніку Расійская імперыя стала дамінуючай сілай у рэгіёне, што ў рэшце рэшт паспрыяла падзелам Польшчы. Нямы сейм (1717) абмежаваў колькасць польскай арміі да 24 тысяч.

Сакавіцкая Канстытуцыя 1921 года ўстанавіла Польшчу дэмакратычнай рэспублікай. Першым прэзідэнтам стаў Габрыэль Нарутовіч, абраны 11 снежня 1922 года. На жаль, яго прэзідэнцтва доўжылася ўсяго 5 дзён — 16 снежня яго застрэліў нацыяналіст Элігіуш Нявядомскі. Яго пераемнікам стаў Станіслаў Вайцяхоўскі, скінуты ў 1926 годзе ў выніку Майскага перавароту Юзэфа Пілсудскага.

13 снежня 1981 года генерал Войцех Ярузельскі абвясціў пра ўвядзенне ваеннага становішча ў Польшчы. «Салідарнасць» забаранілі, тысячы апазіцыйных дзеячаў інтэрнавалі (у тым ліку Леха Валенсу), увялі каменданцкую гадзіну і цэнзуру. На вуліцах з'явіліся танкі. Ваеннае становішча фармальна дзейнічала да 22 ліпеня 1983 года. Гэты перыяд лічыцца адным з самых трагічных у пасляваеннай гісторыі Польшчы.

Пасяджэнні Круглага стала (6 лютага — 5 красавіка 1989 года) — перамовы паміж урадавым бокам і апазіцыяй («Салідарнасць»). Узгаднілі часткова свабодныя выбары ў Сейм і цалкам свабодныя ў Сенат. Выбары 4 чэрвеня 1989 года завяршыліся знішчальнай перамогай «Салідарнасці». 24 жніўня Тадэвуш Мазавецкі стаў першым некамуністычным прэм'ер-міністрам ва Усходнім блоку. Гэта паклала пачатак падзенню камунізму ва ўсёй Цэнтральнай Еўропе.

1 мая 2004 года Польшча афіцыйна ўступіла ў Еўрапейскі саюз разам з 9 іншымі дзяржавамі (так званае вялікае пашырэнне). Рэферэндум пра ўступленне прайшоў 7–8 чэрвеня 2003 года — 77,45% удзельнікаў выказаліся за ўступленне. Сяброўства ў ЕС прынесла Польшчы велізарныя эканамічныя выгады, структурныя фонды і свабоду перамяшчэння ў Шэнгенскай зоне. Гэта лічыцца адной з найважнейшых падзей навейшай гісторыі Польшчы.

Канстытуцыя Рэспублікі Польшча ад 2 красавіка 1997 года — вышэйшы закон Польшчы. Яна складаецца з прэамбулы і 13 раздзелаў. Найважнейшыя раздзелы: I — Рэспубліка (асновы дзяржаўнага ладу), II — Свабоды, правы і абавязкі чалавека і грамадзяніна, III — Крыніцы права, IV — Сейм і Сенат (заканадаўчая ўлада), V — Прэзідэнт РП, VI — Савет міністраў (выканаўчая ўлада). Канстытуцыя гарантуе падзел улад.

На рэферэндуме пра ўступленне (2003) 77,45% удзельнікаў выказаліся за ўступленне ў ЕС.

Раздзел IV Канстытуцыі РП прысвечаны Сейму і Сенату (заканадаўчая ўлада).

Баляслаў Крываўсты ў 1138 годзе выдаў тэстамент, падзяліўшы Польшчу паміж сваімі сынамі. Гэта выклікала перыяд феадальнай раздробленасці, які доўжыўся каля 200 гадоў — да каранацыі Уладзіслава Лакетка ў 1320 годзе.

Феадальную раздробленасць спыніў Уладзіслаў Лакетак, які каранаваўся каралём Польшчы ў 1320 годзе ў Кракаве, пасля амаль 200 гадоў падзелу краіны.

I Рэч Паспалітая (1569–1795) — ад Люблінскай уніі да III падзелу. II Рэч Паспалітая (1918–1939) — ад здабыцця незалежнасці да Другой сусветнай. III Рэч Паспалітая — з 1989 года (падзенне камунізму) да нашых дзён.

У 1386–1572 гадах у Польшчы кіравала дынастыя Ягелонаў, пачынаючы з Уладзіслава Ягайлы. Апошнім Ягелонам на польскім троне быў Жыгімонт II Аўгуст.

СССР напаў на Польшчу 17 верасня 1939 года, праз 16 дзён пасля нападу Германіі. Паводле тайнага пратакола пакта Молатава — Рыбентропа Польшча была падзелена паміж Германіяй і СССР.

Дынастыя Вазаў кіравала ў Польшчы ў 1587–1668 гадах. Найвядомейшым каралём гэтай дынастыі быў Жыгімонт III Ваза, які перанёс сталіцу з Кракава ў Варшаву.

Прэзідэнты III РП: Войцех Ярузельскі (1989–1990), Лех Валенса (1990–1995), Аляксандр Квасьнеўскі (1995–2005), Лех Качыньскі (2005–2010), Браніслаў Камароўскі (2010–2015), Анджэй Дуда (2015–2025), Караль Наўроцкі (з 2025).

Дынастыя Веттынаў (саксонская) кіравала ў Польшчы ў 1697–1763 гадах. Найвядомейшыя каралі гэтай дынастыі — Аўгуст II Моцны і Аўгуст III Саксонец.

Паўстанне ў Варшаўскім гета ўспыхнула 19 красавіка 1943 года. Гэта быў гераічны, але асуджаны на паражэнне парыў польскіх яўрэяў супраць нямецкіх акупантаў. У гета першапачаткова зняволілі 450 000 чалавек, якіх паступова вывозілі ў лагеры Трэблінкі і Асвенцыма. Паўстанне перажылі толькі каля 300 чалавек, а гета зраўнялі з зямлёй. Не блытайце з Варшаўскім паўстаннем (1 жніўня 1944).

Лех Качыньскі, прэзідэнт Польшчы ў 2005–2010 гадах, загінуў у авіякатастрофе пад Смаленскам 10 красавіка 2010 года. Разам з ім загінулі 95 чалавек, у тым ліку многія высокапастаўленыя палітыкі і ваенныя. Дэлегацыя ляцела на мерапрыемствы да 70-й гадавіны Катынскага расстрэлу, падчас якога ў 1940 годзе савецкія ўлады расстралялі тысячы польскіх афіцэраў.